องค์ความรู้ เรื่อง สะบ้า : ย้อนการละเล่นถิ่นโคราช สืบสานวิถีสงกรานต์บ้านเอ็ง
องค์ความรู้ : หอสมุดแห่งชาติเฉลิมพระเกียรติ ร.๙ นครราชสีมา
เรื่อง สะบ้า : ย้อนการละเล่นถิ่นโคราช สืบสานวิถีสงกรานต์บ้านเอ็ง
เรียบเรียงโดย นางสาวกุลริศา รัชตะวุฒิ นักภาษาโบราณ
กราฟิกโดย นายพีรยุทธ กษิติบดินทร์ชัย บรรณารักษ์ปฏิบัติการ
สะบ้า คือการละเล่นพื้นบ้านอันทรงคุณค่าที่สืบทอดกันมาแต่โบราณ พบความนิยมอย่างแพร่หลายในแถบภาคกลางและภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย โดยเฉพาะในชุมชนชาวมอญและชาวไทยรามัญ นิยมจัดขึ้นในช่วงเทศกาลตรุษสงกรานต์หรือวันขึ้นปีใหม่ เพื่อสร้างความบันเทิงและความสามัคคีในกลุ่มเด็กและผู้ใหญ่ อีกทั้งเปิดโอกาสให้หนุ่มสาวได้ทำความรู้จักกันภายในชุมชน
การเริ่มเล่นสะบ้าเริ่มเมื่อใดไม่ปรากฏหลักฐานอย่างแน่ชัด แต่พบว่ามีการเล่นสะบ้าในสมัยรัชกาลที่ 1 ในหนังสือเรื่อง เล่าเรื่องพม่ารามัญ โดยผู้เขียน ส.พลายน้อย ซึ่งเสน่ห์ของการเล่นสะบ้าอยู่ที่ความหลากหลายของลักษณะการเล่นและชื่อเรียกตามแต่ละพื้นที่ ที่สะท้อนถึงเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมในแต่ละพื้นที่ได้อย่างชัดเจน เช่น อำเภอพระประแดง จังหวัดสมุทรปราการ เรียกว่า สะบ้าบ่อน หรือ สะบ้าว่อน ซึ่งถือเป็นหัวใจสำคัญของประเพณีสงกรานต์ไทยรามัญ จังหวัดยโสธรมีชื่อเรียกว่า สีบ้า ส่วนจังหวัดนครราชสีมา จะรู้จักกันดีในชื่อการละเล่นสะบ้าสีลอย
สำหรับการเล่นสะบ้าในนครราชสีมานั้น ปรากฏข้อความการเล่นสะบ้าในหนังสือ ท้าวสุระนารี โดยเนื้อหาในหนังสือเขียนเล่าไว้ว่าคุณหญิงโม ได้เชิญนายนรินทร์ภักดีและนางทองเหลือมาเล่นสะบ้าที่บ้านของท่านในช่วงตรุษสงกรานต์ ดังข้อความว่า “...แต่ก่อนกลับจะขอกำชับเป็นเชิงชวนว่า ค่ำวันนี้ทั้งแม่ทองเหลือและนายนรินทร์ต้องไปบ้านข้าเพื่อเล่นสะบ้ากับหมู่หนุ่มสาวอีกหลายผู้คน...” (หลวงศรีโยธา และคนอื่น ๆ 17-18). และยังได้อธิบายวิธีการเล่นและท่วงท่าการเล่นสะบ้าไว้ ดังข้อความว่า “...อันว่าการเล่นสะบ้านี้มีอยู่ราว 27 ท่า คือ ท่าสะลอย อีคอ อีอก สะดือ สลัดพก หัวเข่า ขานาง เหยียบม่วงสอย ทะเลื่อนซ่น ตากแดด ตาตุ่ม ตากลาง ตาขอ ตามิด จมูก มาบอย่า ท่าถีบ คีบต่อย กะเติง กระทะ สะครูด ยิงตรา 5 ยิงตรา 4 ยิงตรา 3 ยิงตรา 2 ยิงตราขอบ้อง สะลอยส่งหน้า สะลองส่งก้น...” (หลวงศรีโยธา และคนอื่น ๆ 22-23).
อุปกรณ์ กติกาและวิธีการเล่น
อุปกรณ์การเล่นสะบ้า ได้แก่ ลูกสะบ้าที่เป็นผลของไม้เถา มีลักษณะกลมแบนขนาดการเล่นจะแบ่งผู้เล่นออกเป็น 2 ฝ่ายเท่า ๆ กัน และมีการจับคู่กับฝ่ายตรงข้าม ฝ่ายที่เริ่มเล่นก่อน เรียกว่า ฝ่ายขึ้นหรือฝ่ายรุก ขั้นตอนการเล่นนั้นฝ่ายรับจะขีดเส้นพื้นสนามแล้วนำลูกสะบ้ามาตั้งเรียงเป็นแถวหน้ากระดาน โดยมีระยะห่างที่พอเหมาะ ส่วนฝ่ายรุกจะยืนบนเส้นขนานที่กำหนดไว้ แล้วปล่อยลูกสะบ้าออกไปเพื่อให้กระแทกลูกสะบ้าของฝ่ายรับล้มลง ฝ่ายใดสามารถทำลูกสะบ้าตั้งของฝ่ายตรงข้ามล้มได้ครบตามลำดับท่าก่อนจะเป็นฝ่ายชนะ ความหลากหลายของท่วงท่าการเล่นสะบ้านั้น แต่ละพื้นที่จะมีกติกาและจำนวนท่าที่แตกต่างกันออกไปเพื่อท้าทายความสามารถของผู้เล่น ในแถบภาคอีสานจังหวัดอุดรธานีมีท่าเล่นมากที่สุดถึง 28 ท่า ส่วนจังหวัดนครราชสีมา มี 23 ท่า
ลำดับท่าการเล่นสะบ้ามีดังนี้
1.ท่าสีลอย
2.ท่าอก
3.ท่าสะดือ
4.ท่าขาอ่อน
5.ท่าขาแก่
6.ท่าหัวเข่า
7.ท่าเหยียบม่วง
8.ท่าตากแดด
9.ท่าตาส้น
10.ท่าตาตุ่ม
11.ท่าตากลาง
12.ท่าตาข้อ
13.ท่าตาหมิด
14.ท่าจมูก
15.ท่ามาบหญ้า
16.ท่าถีบ
17.ท่าคีบต่อย
18.ท่าย้อย
19.ท่าเนินกระทะ
20.ท่าเท้าตะครุบ
21.ท่าสะครูด
22.ท่าเปล่า
23.ท่าบองไปกรูด
24.ท่าเลียดไปบอง
25.ท่าบองไปเลียด
26.ท่าหงายน้อย
27.ท่าหงายใหญ่
28.ท่าให้กา
ปัจจุบัน การเล่นสะบ้า เป็นการละเล่นยอดนิยมในเทศกาลสงกรานต์ในชุมชนชาวมอญและชาวไทยรามัญ นิยมเล่นเพื่อความสนุกสนานและสร้างความสามัคคี แม้จะหาชมได้ยากแต่ยังมีการอนุรักษ์ในหลายพื้นที่ เช่น ที่อำเภออำเภอศรีสวัสดิ์ จังหวัดกาญจนบุรี การละเล่นสะบ้าได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ และสำหรับจังหวัดนครราชสีมานั้น ชาวบ้านในอำเภอพิมาย เช่น ชาวบ้านตำบลดงใหญ่ยังคงรวมตัวเล่นสะบ้าก่อนเทศกาลสงกรานต์ในทุกปีเพื่อเป็นการอนุรักษ์การละเล่นที่มีเอกลักษณ์นี้ไว้ไม่ให้สูญหายตามกาลเวลา
บรรณานุกรม
• พิชญ์ สมพอง. “สะบ้า: การละเล่น.” สารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคอีสาน. 13 (2542): 4491-4494.
• กระทรวงวัฒนธรรม. กรมส่งเสริมวัฒนธรรม. มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ประจำปีพุทธศักราช 2561. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อ 8 เมษายน 2569, จาก: https://book.culture.go.th/ich61/mobile/index.html#p=58
• ระบบฐานข้อมูลศิลปวัฒนธรรมและวัฒนธรรมจังหวัดชัยภูมิ. การละเล่นสะบ้า. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อ 8 เมษายน 2569, จาก: https://culture.cpru.ac.th/2022/01/11/สะบ้า/
• หลวงศรีโยธา และคนอื่น ๆ. ท้าวสุระนารี. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อ 8 เมษายน 2569, จาก: https://www.finearts.go.th/nlt-korat/view/55783
• "สงกรานต์โคราช" ชาวพิมายรวมตัวเล่นสะบ้าพื้นบ้าน รับปีใหม่ไทย | เรื่องดีดีทั่วไทย. ไทย นิวส์ เน็ตเวิร์ค (TNN LIVE). 7 เมษายน 2569. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อ 9 เมษายน 2569, จาก: https://www.facebook.com/watch/?v=1569835560779050
(จำนวนผู้เข้าชม 8 ครั้ง)
