สาระอีสาน เรื่อง บุญสงกรานต์ : ฮีตเดือนห้าของชาวอีสาน
สาระอีสาน นำเสนอและเผยแพร่เกร็ดความรู้ต่าง ๆ จากข้อมูลท้องถิ่นตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบันและหนังสือสารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคอีสาน และรวมถึงหนังสืออื่น ๆ ที่เกี่ยวข้อง มีให้บริการอยู่ที่หอสมุดแห่งชาติเฉลิมพระเกียรติ ร.๙ นครราชสีมา สุขสันต์วันสงกรานต์ สำหรับวันนี้จะมานำเสนอสาระเรื่อง "บุญสงกรานต์ : ฮีตเดือนห้าของชาวอีสาน" เรียบเรียงโดย นายพีรยุทธ กษิติบดินทร์ชัย บรรณารักษ์ปฏิบัติการ เนื้อหามีดังนี้
ประเพณี “บุญสงกรานต์” “บุญเดือนห้า” “สังขานต์” หรือ “บุญสงน่าม” หรือ “บุญฮดสรง” ของชาวอีสาน ถือเป็นหนึ่งใน “ฮีตสิบสอง” ซึ่งเป็นแนวทางการดำเนินชีวิตและประเพณีของชาวอีสานที่สืบทอดกันมาช้านาน โดยบุญสงกรานต์จะตรงกับ “ฮีตเดือนห้า” หรือช่วงกลางเดือนเมษายน ซึ่งเป็นช่วงที่เข้าสู่ปีใหม่ตามจันทรคติ
ชาวอีสานมีความเชื่อว่าช่วงสงกรานต์ถือเป็น “ช่วงเปลี่ยนปีของเทวดา” จึงมักมีการไหว้ฟ้าขอฝนให้ตกต้องตามฤดู อย่างเช่น จังหวัดนครราชสีมา จะมีประเพณีแห่พระคันธารราฐ เพื่อขอให้ฝนตกต้องตามฤดูกาล การรดน้ำพระและผู้ใหญ่ แสดงออกถึงความกตัญญูและเป็นการสะเดาะเคราะห์และเสริมสิริมงคล ทั้งยังมีความเชื่อว่าหากทำบุญในช่วงนี้จะส่งผลให้ผลบุญแรงเท่าการทำบุญตลอดทั้งปี
ประเพณี “บุญสงกรานต์” “บุญเดือนห้า” “สังขานต์” หรือ “บุญสงน่าม” หรือ “บุญฮดสรง” ของชาวอีสาน ถือเป็นหนึ่งใน “ฮีตสิบสอง” ซึ่งเป็นแนวทางการดำเนินชีวิตและประเพณีของชาวอีสานที่สืบทอดกันมาช้านาน โดยบุญสงกรานต์จะตรงกับ “ฮีตเดือนห้า” หรือช่วงกลางเดือนเมษายน ซึ่งเป็นช่วงที่เข้าสู่ปีใหม่ตามจันทรคติ
ชาวอีสานมีความเชื่อว่าช่วงสงกรานต์ถือเป็น “ช่วงเปลี่ยนปีของเทวดา” จึงมักมีการไหว้ฟ้าขอฝนให้ตกต้องตามฤดู อย่างเช่น จังหวัดนครราชสีมา จะมีประเพณีแห่พระคันธารราฐ เพื่อขอให้ฝนตกต้องตามฤดูกาล การรดน้ำพระและผู้ใหญ่ แสดงออกถึงความกตัญญูและเป็นการสะเดาะเคราะห์และเสริมสิริมงคล ทั้งยังมีความเชื่อว่าหากทำบุญในช่วงนี้จะส่งผลให้ผลบุญแรงเท่าการทำบุญตลอดทั้งปี
บุญสงกรานต์ ของภาคอีสานกำหนดขึ้นในเดือนห้า ซึ่งถือเป็นวันขึ้นปีใหม่มาแต่โบราณ มี 3 วัน ดังนี้
- วันที่ 13 เมษายน “วันสังขารล่วง” ช่วงเวลาบ่ายสามโมง ถือเป็น “มื้อเอาพระลง” คือ การนำเอาพระพุทธรูปทั้งหมดในวัดมาทำความสะอาด แล้วนำมาตั้งรวมกันไว้ที่กลางศาลาโรงเรือนหรือ หอแจก เพื่อให้ประชาชนได้สรงน้ำพระ รวมถึงการสรงน้ำพระภิกษุสามเณร และรดน้ำดำหัวคนเฒ่าคนแก่ เพื่อแสดงความเคารพและขอพร
- วันที่ 14 เมษายน “วันเนา” มีการทำบุญให้ทาน ถวายภัตตาหารพระ มีการนำธงไปแห่และแขวนเพื่อบูชาพระรัตนตรัย เป็นวันหยุดเล่นน้ำสงกรานต์
- วันที่ 15 เมษายน “วันสังขารขึ้น” มีการขนทรายเข้าวัดก่อกองทรายเป็นรูปเจดีย์ เพื่อต่ออายุชีวิต รวมถึงนึกถึงพระธรรมคำสอนของพระพุทธองค์ แปดหมื่นสี่พันพระธรรมขันธ์ การก่อเจดีย์นอกจากได้บุญแล้วยังทำให้พื้นที่ของวัดสูงขึ้น
กิจกรรมสำคัญของประเพณีบุญสงกรานต์ของชาวอีสาน ประกอบด้วย การทำบุญตักบาตร ถวายภัตตาหาร สรงน้ำพระ รดน้ำดำหัวผู้ใหญ่ โดยการเอาน้ำอบน้ำหอมไปสรงพระพุทธรูป พระภิกษุสงฆ์ และคนเฒ่าคนแก่ที่เราเคารพนับถือ มีพ่อ แม่ ปู่ ย่า ตา ยาย เป็นต้น นอกจากนี้ยังมีการเล่นสาดน้ำ พร้อมกับเล่นดนตรีพื้นบ้าน หมอลำ สร้างความสนุกสนานแบบไทยอีสานแท้ ๆ
นอกจากนี้ อย่างจังหวัดนครพนมก็มีการจัดงานสงกรานต์ผูกสายสิญจน์เชื่อมโยงพระธาตุสองแผ่นดิน เป็นงานรื่นรมย์ บุญปีใหม่ระหว่างไทยกับลาว ที่อำเภอเมือง และอำเภอเรณูนคร จังหวัดนครพนม ในงานก็จะมีการฮดสรง หรือการสรงน้ำพระธาตุประจำวันเกิดทั้ง 7 แห่ง ที่มีเพียงแห่งเดียวในประเทศไทย
กิจกรรมสำคัญของประเพณีบุญสงกรานต์ของชาวอีสาน ประกอบด้วย การทำบุญตักบาตร ถวายภัตตาหาร สรงน้ำพระ รดน้ำดำหัวผู้ใหญ่ โดยการเอาน้ำอบน้ำหอมไปสรงพระพุทธรูป พระภิกษุสงฆ์ และคนเฒ่าคนแก่ที่เราเคารพนับถือ มีพ่อ แม่ ปู่ ย่า ตา ยาย เป็นต้น นอกจากนี้ยังมีการเล่นสาดน้ำ พร้อมกับเล่นดนตรีพื้นบ้าน หมอลำ สร้างความสนุกสนานแบบไทยอีสานแท้ ๆ
นอกจากนี้ อย่างจังหวัดนครพนมก็มีการจัดงานสงกรานต์ผูกสายสิญจน์เชื่อมโยงพระธาตุสองแผ่นดิน เป็นงานรื่นรมย์ บุญปีใหม่ระหว่างไทยกับลาว ที่อำเภอเมือง และอำเภอเรณูนคร จังหวัดนครพนม ในงานก็จะมีการฮดสรง หรือการสรงน้ำพระธาตุประจำวันเกิดทั้ง 7 แห่ง ที่มีเพียงแห่งเดียวในประเทศไทย
อ้างอิง
ทรูปลูกปัญญา. ประเพณีสงกรานต์ของภาคต่างๆ ในประเทศไทย. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อ 10 เมษายน 2568, จาก: https://www.trueplookpanya.com/learning/detail/29136
ท่องเที่ยวดอนช้าง. เดือนห้า – บุญฮดสรง. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อ 10 เมษายน 2568, จาก: https://donchangkhonkaen.kku.ac.th/?page_id=3338
ศูนย์สารนิเทศอีสานสิรินธร. บุนสงน่าม หรือ บุญเดือนห้า. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อ 10 เมษายน 2568, จาก: https://isancenter.msu.ac.th/?p=1862
(จำนวนผู้เข้าชม 30 ครั้ง)
