ผ้าทอจันทบุรี : ภูมิปัญญาจากอดีต สู่การฟื้นฟูอัตลักษณ์ร่วมสมัย

จังหวัดจันทบุรีเป็นดินแดนที่มีประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมอันยาวนาน หนึ่งในมรดกภูมิปัญญาที่เคยรุ่งเรืองและได้รับการยอมรับในระดับสูงคือผ้าทอเมืองจันท์ ซึ่งมีชื่อเสียงถึงขั้นเป็นผ้าที่ราชสำนักให้การยอมรับ โดยเฉพาะในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ที่ทรงโปรดปรานผ้าทอจากเมืองจันทบุรีเป็นอย่างยิ่ง ดังปรากฏหลักฐานในเอกสารจดหมายเหตุและพระราชนิพนธ์

พระราชนิพนธ์เสด็จประพาสเมืองจันทบุรี พ.ศ. 2419 เป็นหลักฐานสำคัญที่สะท้อนถึงความรุ่งเรืองของอุตสาหกรรมผ้าทอในท้องถิ่น โดยทรงกล่าวถึงผ้าหลากหลายประเภท อาทิ ผ้าราชวัตร ซึ่งมีฝีมือการทอประณีตยิ่งกว่าผ้าที่ทอในกรุงเทพมหานคร ผ้าตาสมุก ที่ทรงจัดซื้อเพื่อพระราชทานเป็นรางวัลแก่ทหาร รวมถึงแพรนุ่งหรือผ้าไหมจันทบุรี ที่ทรงยกย่องว่ามีเนื้อดีและทนทานกว่าแพรจากเมืองจีน นอกจากนี้ยังมีหลักฐานยืนยันว่า ผ้าไหมจันทบุรีเคยเป็นผ้าทรงของพระมหากษัตริย์มาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา และเป็นผ้าที่รัชกาลที่ 5 ทรงโปรดใช้เป็นนิจ

อย่างไรก็ตามภายหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 และการเปลี่ยนแปลงรูปแบบการแต่งกายตามวัฒนธรรมตะวันตก การทอผ้าในจันทบุรีได้ค่อย ๆ เลือนหายไป เหลือเพียงร่องรอยในหน้าประวัติศาสตร์ จนกระทั่งในปัจจุบันได้เกิดความพยายามฟื้นฟูมรดกสิ่งทอนี้ขึ้นใหม่ โดยเฉพาะการรื้อฟื้นผ้าลายราชวัตรจันทบูร ซึ่งเป็นลายผ้าโบราณสำคัญของจังหวัด ผ่านความร่วมมือของหน่วยงานภาครัฐและชุมชนทอผ้า พร้อมการต่อยอดลวดลายให้สอดคล้องกับอัตลักษณ์ร่วมสมัยของจันทบุรี

ลักษณะเด่นของผ้าลายราชวัตรจันทบูร คือการทอด้วยเทคนิคยกดอก ทำให้ลวดลายนูนเด่นบนผืนผ้า โครงสร้างลายเป็นตารางสี่เหลี่ยมขนาดเล็กต่อเนื่องกันทั้งผืน ทอด้วยกี่ 4 ตะกอ และมีเอกลักษณ์สำคัญคือการใช้ไหมเส้นยืนหลายสีสลับกันอย่างมีจังหวะ ส่งผลให้ผืนผ้ามีมิติของสีที่ลุ่มลึกและงดงาม สามารถมองเห็นลวดลายได้ชัดเจนทั้งสองด้าน

นอกจากนี้ปัจจัยสำคัญที่ทำให้ผ้าทอเมืองจันท์มีเอกลักษณ์โดดเด่น คือภูมิปัญญาการย้อมสีจากวัสดุธรรมชาติ ช่างทอในพื้นที่สามารถใช้ทรัพยากรท้องถิ่นสร้างสรรค์สีสันที่หลากหลายและติดทนนาน เช่น สีเหลืองจากเปลือกมะพูด สีแดงจากครั่ง สีดำจากลูกมะเกลือ และสีน้ำเงินจากคราม สะท้อนให้เห็นถึงคุณค่าของภูมิปัญญาชาวจันท์

จากรากฐานดังกล่าว จังหวัดจันทบุรีจึงได้สร้างสรรค์ผ้าอัตลักษณ์ใหม่ คือผ้าสีดินเหมืองพลอย โดยนำดินจากเหมืองพลอยเก่ามาใช้เป็นสีย้อมธรรมชาติ และออกแบบลวดลายจากดอกกล้วยไม้เหลืองจันทบูร ดอกไม้ประจำจังหวัด กลายเป็นผืนผ้าที่บอกเล่าเรื่องราวของภูมิประเทศ ประวัติศาสตร์ และภูมิปัญญาท้องถิ่นได้อย่างงดงาม

การฟื้นฟูผ้าทอเมืองจันท์ในวันนี้จึงไม่ใช่เพียงการอนุรักษ์ผืนผ้า หากแต่เป็นการถักทออดีตสู่ปัจจุบันและอนาคต ใช้รากฐานทางวัฒนธรรมมาสร้างคุณค่าใหม่ และสืบสานอัตลักษณ์ของเมืองจันท์ให้คงอยู่และก้าวต่อไปอย่างยั่งยืน

แหล่งอ้างอิง

กระทรวงมหาดไทย.  สมาคมแม่บ้านมหาดไทย.  76 จังหวัดร้อยดวงใจ สืบสานผ้าเอกลักษณ์ไทยดำรงไว้ในแผ่นดิน.  [ออนไลน์].  สืบค้นเมื่อ 17 ธันวาคม 2568, จาก https://moi.go.th/moi/wp-content/uploads/magalone/final_76_unique_thai_fabric/pdf/full.pdf

ผ้าราชวัตรจันทบูร ลายผ้าประจำจังหวัดจันทบุรี.  [ออนไลน์].  สืบค้นเมื่อ 17 ธันวาคม 2568, จาก https://drive.google.com/file/d/1xZKocLGeHRhJcHbEz4yc-UEODuPdc4HX/view

แพรพรรณอัญมณีที่เมืองจันท์.  จันทบุรี: จังหวัดจันทบุรี, [2554.].

ภูษาศิลป์ จากท้องถิ่น…สู่สากล.  กรุงเทพฯ: สำนักงานปลัดกระทรวงวัฒนธรรม, 2565. 

เรียบเรียงโดย นางสาวทิพวรรณ จันทร์ปัญญา บรรณารักษ์ปฏิบัติการ

หอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก จันทบุรี

สำนักศิลปากรที่ 5 ปราจีนบุรี กรมศิลปากร