การเดินทางท่องเที่ยวตามโบราณสถาน หรือแหล่งท่องเที่ยวทางธรรมชาติที่มีประวัติศาสตร์ยาวนานในประเทศไทย หลายคนอาจเคยสังเกตเห็นตัวอักษรย่อหรือพระปรมาภิไธยย่อที่ถูกสลักจารึกไว้ตามผาหินหรือก้อนหินในสถานที่ต่างๆ รอยจารึกเหล่านี้มิได้เป็นเพียงแค่ร่องรอยขีดเขียนทั่วไป หากแต่เป็น “รอยจารึกพระปรมาภิไธยย่อ” ที่ทรงคุณค่าทางประวัติศาสตร์ เป็นหลักฐานสำคัญที่บอกเล่าเส้นทางประวัติศาสตร์การเสด็จพระราชดำเนินของพระมหากษัตริย์และพระบรมวงศานุวงศ์ในอดีต

อักษรพระปรมาภิไธยย่อ หมายถึง การย่อพระปรมาภิไธยซึ่งเป็นพระนามของพระมหากษัตริย์ที่ปรากฏจารึกในพระสุพรรณบัฏหลังจากที่ได้มีพระราชพิธีบรมราชาภิเษกแล้ว โดยเป็นการย่อพระปรมาภิไธยให้เหลือเพียง 3 ตัวอักษร ส่วนมากมักใช้ในพระราชลัญจกรสัญลักษณ์ประจำพระองค์ และตราสัญลักษณ์งานพระราชพิธี และงานเฉลิมพระเกียรติในโอกาสสำคัญต่างๆ ตัวอย่างอักษรพระปรมาภิไธยย่อ เช่น รัชกาลที่ 5 มีพระอักษรพระปรมาภิไธยว่า “จ.ป.ร.” มาจากคำว่า “มหาจุฬาลงกรณ์ปรมราชาธิราช” รัชกาลที่ 9 มีอักษรพระปรมาภิไธยว่า “ภ.ป.ร.” มาจากคำว่า “มหาภูมิพลอดุลยเดชปรมราชาธิราช” เป็นต้น

ในอดีตการเสด็จพระราชดำเนินไปยังหัวเมืองตามภูมิภาคต่างๆ หรือสถานที่ท่องเที่ยวธรรมชาติ เช่น น้ำตก ถ้ำ หรือยอดเขา ถือเป็นการเดินทางที่ยากลำบากและใช้เวลานาน พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและพระบรมวงศานุวงศ์หลายพระองค์ได้เสด็จพระราชดำเนินไปตรวจราชการ ทรงเยี่ยมราษฎร และทอดพระเนตรภูมิประเทศในสถานที่ต่างๆ เมื่อเสด็จถึงสถานที่สำคัญ พระองค์มักจะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จารึกพระปรมาภิไธยย่อ พร้อมด้วยปีศักราช ไว้เป็นอนุสรณ์สถานแห่งการเสด็จถึง รอยจารึกเหล่านี้จึงเปรียบเสมือนลายพระหัตถ์แห่งกาลเวลาที่บันทึกความทรงจำของแผ่นดิน สะท้อนให้เห็นถึงพระราชปณิธานในการบำบัดทุกข์บำรุงสุข และความผูกพันระหว่างสถาบันพระมหากษัตริย์กับพสกนิกรในท้องถิ่นนั้นๆ

กรมศิลปากรได้รวบรวมอักษรพระปรมาภิไธยและอักษรพระปรมาภิไธยย่อในเบื้องต้นที่พบจากภาคกลาง ภาคตะวันออก และภาคใต้ของประเทศไทย พบว่ามีด้วยกันทั้งสิ้นรวม 30 แห่ง ได้แก่ ภาคกลาง จำนวน 11 แห่ง ภาคตะวันออก จำนวน 5 แห่ง และภาคใต้ จำนวน 14 แห่ง รอยจากรึกที่มีความโดดเด่น เช่น รอยจารึกกลุ่มอักษรพระปรมาภิไธยย่อ ที่พบ ณ วัดคูหาสวรรค์ จังหวัดพัทลุง กลุ่มอักษรพระปรมาภิไธย พระนามาภิไธย และพระนาม ณ วัดพระพุทธฉาย จังหวัดสระบุรี กลุ่มอักษรพระปรมาภิไธย พระนามาภิไธย และพระนาม ณ วัดสุวรรณคูหา (วัดถ้ำ) จังหวัดพังงา และกลุ่มอักษรพระปรมาภิไธย พระนามาภิไธย พระนาม ตัวเลข และตัวอักษรต่างๆ ที่ได้จารึกไว้บริเวณ น้ำตกธารเสด็จ น้ำตกธารประพาส และน้ำตกธารประเวศ ณ เกาะพะงัน จังหวัดสุราษฎร์ธานี ซึ่งมีจำนวนมากกว่า 10 แห่ง

รอยจารึกพระปรมาภิไธยย่อนี้มีคุณค่าทางประวัติศาสตร์และควรค่าแก่การอนุรักษ์ เพราะนอกจากจะบอกเล่าเส้นทางประวัติศาสตร์การเสด็จพระราชดำเนินแล้ว ยังเป็นจุดเชื่อมโยงความรู้สึกภาคภูมิใจของคนในท้องถิ่นที่ครั้งหนึ่งแผ่นดินอันเป็นที่รักเคยได้รับการเสด็จประพาส อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันด้วยกาลเวลาที่ล่วงเลย รอยจารึกบางแห่งเริ่มเลือนหายไปตามธรรมชาติ หรือบางครั้งอาจได้รับความเสียหายจากน้ำมือมนุษย์ที่รู้เท่าไม่ถึงการณ์ ดังนั้น การช่วยกันสอดส่องดูแล เคารพ และไม่ขีดเขียนทับหรือทำลายโบราณสถาน จึงเป็นหน้าที่ของคนไทยทุกคนในการช่วยกันรักษา “รอยจารึกพระปรมาภิไธยย่อ” ให้อยู่คู่แผ่นดิน และเป็นอักษรแห่งความทรงจำที่ทรงคุณค่าตลอดไป

ข้อมูลอ้างอิงและภาพประกอบ

พระปรมาภิไธยที่พบในประเทศไทย.  กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร, 2554.

เรียบเรียงโดย    นางสาวปริศนา ตุ้มชัยพร บรรณารักษ์ชำนาญการ

หอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก จันทบุรี

สำนักศิลปากรที่ 5 ปราจีนบุรี กรมศิลปากร