ทอดผ้าป่าโจร: ศรัทธาและการทำบุญโดยไม่เปิดเผยตัวตน

การทอดผ้าป่าโจรเป็นรูปแบบการทำบุญที่มีลักษณะเฉพาะและสะท้อนภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชุมชนในภาคตะวันออก โดยเฉพาะในพื้นที่บ้านสามผาน ตำบลสองพี่น้อง อำเภอ ท่าใหม่ จังหวัดจันทบุรี ประเพณีดังกล่าวมีความน่าสนใจทั้งในด้านความเชื่อ พิธีกรรม และคติทางพระพุทธศาสนา โดยมีแนวคิดเรื่องการทำบุญโดยไม่เปิดเผยตัวตน เรื่องราวของประเพณีนี้จึงนับเป็นอีกหนึ่งมรดกทางวัฒนธรรมของชุมชนที่น่าทำความรู้จักและเรียนรู้

ตามเรื่องเล่าที่สืบต่อกันมา ผ้าป่าโจรเกี่ยวข้องกับผู้ที่อยู่ในสถานะหลบหนี หรือไม่สามารถปรากฏตัวต่อสาธารณะได้ แต่ยังมีความศรัทธาและต้องการทำบุญ จึงเลือกไม่เปิดเผยตัวตน เรื่องราวนี้จึงเป็นที่มาของการทำบุญโดยไม่ต้องบอกว่าใครเป็นผู้ถวาย และทำความดีโดยไม่จำเป็นต้องให้ผู้อื่นรับรู้

ผ้าป่าโจรสามารถจัดขึ้นได้ตลอดทั้งปีตามความสะดวก ไม่จำกัดว่าจะต้องเป็นช่วงในพรรษาหรือนอกพรรษา ผู้จัดจะเตรียมผ้าขาวสำหรับย้อมสีกรัก ซึ่งได้จากแก่นขนุนที่นำมาเคี่ยวจนเป็นก้อน เมื่อต้องการใช้จึงนำมาต้มให้ละลายในน้ำ แล้วนำไปย้อมผ้า พร้อมเข็ม ด้าย และบริวารผ้าป่าต่าง ๆ ตามกำลังศรัทธา โดยการจัดเตรียมจะทำกันภายในครอบครัวและหมู่ญาติที่นับถือกัน จุดสำคัญของการทอดผ้าป่าลักษณะนี้คือไม่ได้กำหนดพระผู้รับไว้ล่วงหน้า แต่จะนำกองผ้าป่าไปวางไว้ในสถานที่ที่พระออกบิณฑบาตผ่าน

พิธีจะทำในช่วงใกล้รุ่ง ก่อนพระออกบิณฑบาต โดยนำสิ่งของที่เตรียมไว้ไปวางบริเวณทางสามแพร่งหรือบริเวณที่พระออกบิณฑบาต จากนั้นจุดธูปปักเป็นระยะจากกองผ้าป่าไปยังบริเวณที่พระจะผ่าน เพื่อให้พระสามารถมองเห็นและทราบตำแหน่งของกองผ้าป่า หากเป็นพื้นที่โล่งเตียนและสามารถมองเห็นกองผ้าป่าได้ ก็ไม่จำเป็นต้องจุดธูปบอกทาง เมื่อพระรูปใดพบเห็นกองผ้าป่า พระรูปนั้นจะไปยังสถานที่วางกองผ้าป่า และถือว่ากองผ้าป่านั้นเป็นสิทธิของพระรูปนั้นทันที ลักษณะดังกล่าวทำให้การทอดผ้าป่าโจรมีความน่าสนใจ เพราะผู้จัดไม่ได้ระบุว่าจะถวายแก่พระรูปใด แต่ปล่อยให้พระผู้พบเห็นเป็นผู้รับกองผ้าป่านั้น

เรื่องราวของประเพณีทอดผ้าป่าโจรเป็นอีกหนึ่งเกร็ดวัฒนธรรมท้องถิ่นที่สะท้อนความเชื่อ ภูมิปัญญา และวิถีชีวิตของคนในชุมชน ทั้งการจัดเตรียมกองผ้าป่าภายในครอบครัว การนำไปวางไว้ตามเส้นทางที่พระออกบิณฑบาต และการใช้ธูปเป็นเครื่องหมายบอกทาง การบันทึกเรื่องราวเหล่านี้จึงช่วยให้ความรู้และรายละเอียดของประเพณีเป็นที่รู้จัก และชวนให้ย้อนมองแนวคิดเรื่องการทำความดีโดยไม่จำเป็นต้องเปิดเผยหรือแสวงหาการยอมรับ ซึ่งยังคงเป็นแนวคิดที่น่าสนใจในสังคมปัจจุบัน

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

โครงการความร่วมมือระหว่างสถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเอเชีย มหาวิทยาลัยมหิดล และสำนักงานวัฒนธรรมจังหวัด กระทรวงวัฒนธรรม.  ประเพณีทอดผ้าป่าโจร.  [ออนไลน์].  สืบค้นเมื่อ 8 กันยายน 2569, จาก https://mumapculture.wordpress.com/2014/10/30/ประเพณีทอดผ้าป่าโจร/

นายรอบรู้.  จันทบุรี.  กรุงเทพฯ: สารคดี, ม.ป.ป.

วัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์และภูมิปัญญาจังหวัดจันทบุรี.  กรุงเทพฯ: กระทรวงศึกษาธิการ, 2544.

สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ.  กระทรวงศึกษาธิการ.  จันทบุรี.  กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์การศาสนา, 2542. 

สุทธิลักษณ์ เขียวอ่อน.  เปิดประวัติ 4 ประเพณีของภาคกลางที่หลายคนต้องเอ๊ะมีด้วยหรือนี่.  [ออนไลน์].  สืบค้นเมื่อ 8 กันยายน 2569, จาก https://th.theasianparent.com/interesting-central-traditions

Lovethailand.  การทอดผ้าป่าโจร.  [ออนไลน์].  สืบค้นเมื่อ 8 กันยายน 2569, จาก https://www.lovethailand.org/travel/th/57-จันทบุรี/8482การทอดผ้าป่าโจร.html

7keng.  การทอดผ้าป่าโจร บ้านสามผาน อำเภอท่าใหม่ จังหวัดจันทบุรี.  [ออนไลน์].  สืบค้นเมื่อ 8 กันยายน 2569, จาก https://kengworldcloss.blogspot.com/2012/07/blog-post_1875.html

เรียบเรียงโดย

นางสาวทิพวรรณ จันทร์ปัญญา บรรณารักษ์ปฏิบัติการ

หอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก จันทบุรี

สำนักศิลปากรที่ 5 ปราจีนบุรี กรมศิลปากร