พี่บรรณนี่ขอชวนผู้อ่านไปค้นพบเรื่องราวความรู้ที่น่าสนใจจากหนังสือดีที่มีให้บริการในหอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก จันทบุรี วันนี้ขอนำเสนอเรื่อง “แรกมีตำราอาหารในสยาม”

            วิถีชีวิตการกินอยู่ของผู้คนในสังคมไทยมักปรากฏอยู่ในบันทึกการเดินทางของชาวต่างประเทศ ในช่วงเวลาย้อนขึ้นไปถึงสมัยกรุงศรีอยุธยาจนถึงช่วงยุครัตนโกสินทร์ เอกสารภาษาต่างประเทศเหล่านั้นล้วนฉายภาพเรื่องอาหารการกินของสยามได้หลากแง่มุมและแจ่มชัดยิ่ง นอกจากเอกสารของชาวต่างชาติที่ใช้ชีวิตในสยามแล้ว ยังมีหลักฐานการบันทึกเรื่องอาหารการกินของชาวสยามเอง ซึ่งพบว่ามีการสอดแทรกเนื้อหาอยู่ในคัมภีร์ยาโบราณ ว่าด้วยเรื่องของอาหารตามหลักอายุรเวท หมายกำหนดการของทางราชการและหมายรับสั่งที่แจ้งถึงรายการอาหารที่จัดถวาย รวมไปถึงวรรณคดีต่างๆ ที่สะท้อนภาพวิถีการกินอยู่ของสังคมไทย

          ครั้งเมื่อเอ่ยถึงตำราอาหารที่มิได้จัดพิมพ์ในแบบสมุดฝรั่ง ภายในหอสมุดแห่งชาติพบว่ามีสมุดไทยพับสาจารด้วยลายมือ เช่น สูตรอาหารท้ายสมุดไทยสมัยรัชกาลที่ 3 ตำราเบ็ดเตล็ด ตำราปรุงอาหารต่างๆ บัญชีผลไม้ ตำราทำของหวาน เป็นต้น ซึ่งเอกสารตัวเขียนเหล่านี้อาจบันทึกขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 4 - รัชกาลที่ 5

          สำหรับตำราอาหารในรูปแบบสมุดฝรั่ง เล่มแรกเท่าที่ค้นพบมีชื่อว่า “ตำรากับเข้า” โดย ซ่มจีน (ราชานุประพันธ์) ระบุปีพิมพ์ครั้งแรก ร.ศ. 109 (พ.ศ. 2433) โดยโรงพิมพ์วัชรินทร์ และครั้งที่ 2 ในปี ร.ศ. 110 (พ.ศ. 2434) โดยตีพิมพ์ครั้งละ 1,000 เล่ม อย่างไรก็ตามก่อนหน้านั้นเพียง 1 ปี เมื่อ พ.ศ. 2432 ท่านผู้หญิงเปลี่ยน ภาสกรวงศ์ ได้เริ่มทยอยเขียนบทความ ปากะวิชาตำราทำกับเข้าของกินอย่างไทยอย่างฝรั่งแลตำราเตร็จต่างๆ” และ “ประธานุกรมในการหุงต้มทำกับข้าวของหวานอย่างฝรั่ง” ตีพิมพ์ลงในวารสารประติทินบัตร แลจดหมายเหตุ ซึ่งมีชื่อ “นิลเปรียญ” เป็นบรรณาธิการ โดยข้อเขียนเหล่านี้ในภายหลังได้รวบรวมและปรับปรุงตีพิมพ์เป็นตำรากับข้าวอันเลื่องชื่อว่า “แม่ครัวหัวป่าก์ เปนตำรากับเข้าของกินอย่างเทศ” หรือที่เรียกกันสั้นๆ ว่า “แม่ครัวหัวป่าก์” จึงอาจนับได้ว่าท่านผู้หญิงเปลี่ยน เป็นคนไทยคนแรกที่เขียนและจัดพิมพ์ตำราอาหารเล่มแรกของไทย

          หากท่านใดสนใจเรื่องราวความรู้เกี่ยวกับตำราอาหารในมุมมองด้านประวัติศาสตร์ในยุคต่างๆ ของไทย สามารถอ่านเพิ่มเติมได้จากหนังสือ เรื่อง “ตำรับสร้าง(รส)ชาติ” เขียนโดย นริศ จรัสจรรยาวงศ์ ที่ห้องหนังสือทั่วไป 2 หอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก จันทบุรี หรืออ่านในรูปแบบหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ (E-book) ได้ที่ https://elibrary-nltelib.cu-elibrary.com

ข้อมูลอ้างอิงและภาพประกอบ

นริศ จรัสจรรยาวงศ์.  ตำรับสร้าง(รส)ชาติ.  กรุงเทพฯ: มติชน, 2567.