#องค์ความรู้พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติเชียงใหม่
“พระอดีตพุทธ : หลักฐานจากวัดพระธาตุดอยสุเทพ”
พระอดีตพุทธ หมายถึง พระพุทธเจ้าในอดีตที่เสด็จลงมาอุบัติในโลกมนุษย์เพื่อโปรดเวไนยสัตว์ คตินี้เป็นคติที่แพร่หลายอยู่ในศาสนาพุทธนิกายมหายานที่เชื่อว่า โลกนี้มีพระพุทธเจ้าลงมาอุบัติแล้วมากมายประดุจเม็ดทรายในมหาสมุทร โดยมีระยะเวลากำเนิดและสิ้นสุดแตกต่างกัน ต่อมาคติความเชื่อดังกล่าวเข้ามามีอิทธิพลต่อความเชื่อในศาสนาพุทธนิกายหินยาน (เถรวาท) ระบุไว้ในคัมภีร์พุทธวงศ์ โดยเชื่อว่าพระพุทธเจ้าองค์ปัจจุบันที่มีนามว่า “พระโคตมพุทธเจ้า” หรือ “พระศากยมุนีพุทธเจ้า” นั้น เป็นพระพุทธเจ้าพระองค์ที่ 4 ในกัปที่ชื่อว่า “ภัทรกัป” หมายถึง กัปที่มีระยะเวลายาวนาน โดยก่อนหน้านั้นมีพระพุทธเจ้าลงมาอุบัติ ตรัสรู้ สั่งสอนเวไนยสัตว์ และปรินิพพานแล้ว 3 พระองค์ ได้แก่ พระกกุสันธพุทธเจ้า พระโกนาคมนพุทธเจ้า และพระกัสสปพุทธเจ้า ตามลำดับ และในอนาคตจะบังเกิดพระพุทธเจ้าพระองค์ที่ 5 ชื่อว่า “พระศรีอาริยเมตไตรยพุทธเจ้า” เป็นองค์สุดท้ายของภัทรกัป จะลงมาอุบัติในโลกต่อเมื่ออายุกาลพระศาสนาของพระโคตมพุทธเจ้าครบ 5,000 ปีและอันตรธานหายไป ซึ่งปัจจุบันพระศรีอาริยเมตไตรยดำรงอยู่ในฐานะพระโพธิสัตว์อยู่บนสวรรค์ชั้นดุสิต
คติความเชื่อ “พระอดีตพุทธ” แพร่หลายอยู่ในดินแดนล้านนาและได้รับความนิยมเป็นอย่างมาก ดังปรากฏอยู่ในตำนานพระเจ้าเลียบโลกซึ่งกล่าวถึงการเสด็จมาของพระโคตมพุทธเจ้ายังดินแดนต่าง ๆ จากนั้นทรงประทับรอยพระพุทธบาทไว้บนสถานที่ที่พระอดีตพุทธเคยเสด็จมา และทรงพยากรณ์บ้านเมืองที่จะเกิดในอนาคต โดยปรากฏหลักฐานพระพุทธรูปปางประทับรอยพระพุทธบาท ศิลปะล้านนา ปัจจุบันจัดแสดงอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร ที่มีลักษณะการประทับรอยพระพุทธบาทของพระโคตมพุทธเจ้าซ้อนบนรอยพระพุทธบาทของพระอดีตพุทธเจ้า 3 รอย และหลักฐานบนรอยพระพุทธบาทไม้ประดับมุกจากวัดพระสิงห์ฯ ที่จัดแสดงอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เชียงใหม่ เป็นรอยพระพุทธบาทของพระอดีตพุทธ 3 พระองค์ ดังปรากฏจารึกอักษรธรรมล้านนาอยู่เบื้องล่าง ประกอบด้วย พระบาทพระพุทธเจ้ากกุสันธะ พระบาทพระพุทธเจ้าโกนาคมน์ และพระบาทพระพุทธเจ้ากัสสปะ ตามลำดับ นอกจากนี้ยังปรากฏหลักฐานในวิหารวัดภูมินทร์ จังหวัดน่าน ซึ่งเป็นพระพุทธเจ้าประทับนั่ง 4 พระองค์ หันหน้าไปทั้ง 4 ทิศ และตรงกลางเป็นสถูปหรือซุ้มปราสาทที่แสดงสัญลักษณ์ของพระศรีอริยเมตไตรย บางแห่งมีการสร้างรูปเคารพของพระศรีอาริยเมตไตรยเป็นรูปเทวดาหรือพระโพธิสัตว์ เช่นที่ปรากฏอยู่ในอุโบสถวัดสวนตาล จังหวัดน่าน 
พระพุทธรูปสำริดลงรักปิดทองที่ประดิษฐานอยู่ภายในระเบียงวัดพระธาตุดอยสุเทพ จังหวัดเชียงใหม่ มีจำนวน 2 องค์ เป็นพระอดีตพุทธเจ้าในภัทรกัปโดยปรากฏจารึกอักษรธรรมล้านนาอยู่บริเวณส่วนฐาน ดร.ฮันส์ เพนธ์ ได้สำรวจและศึกษาเมื่อ พ.ศ.2525 พบว่าพระพุทธรูปส่วนใหญ่ที่ประดิษฐานอยู่ในระเบียงได้ถูกอัญเชิญมาจากบ่อแก้ว อำเภอสะเมิง จังหวัดเชียงใหม่ ถึงกระนั้นแม้ว่าพระอดีตพุทธทั้ง 2 องค์นี้จะถูกเคลื่อนย้ายมาก็ดีหรืออยู่บนดอยสุเทพมาแต่เดิมก็ดี ยังคงเป็นสิ่งสะท้อนความรับรู้และความเข้าใจในคติพระอดีตพุทธเจ้าของดินแดนล้านนาในช่วงพุทธศตวรรษที่ 21 ตามรูปแบบศิลปกรรมที่นิยมเรียกกันในอดีตว่า “ศิลปะแบบเชียงแสนสิงห์สอง” ซึ่งมีลักษณะที่ได้รับอิทธิพลศิลปะสุโขทัยและศิลปะอยุธยา แต่มีการปรับลักษณะบางประการให้อยู่ในรูปแบบศิลปะล้านนา เช่น พระเนตรเบิกกว้าง พระโอษฐ์เป็นแนวตรง สังฆาฏิเป็นแถบขนาดใหญ่ และประทับนั่งบนฐานบัวคว่ำ-บัวหงาย ซึ่งมีลักษณะคล้ายกับพระเจ้าเก้าตื้อ วัดสวนดอก อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ และพระพุทธสิหิงค์บนพระที่นั่งพุทไธศวรรย์ กรุงเทพมหานคร ซึ่งกำหนดอายุอยู่ในช่วงสมัยพระเมืองแก้วเป็นต้นมา
“พระกกุสันธพุทธเจ้า” เป็นพระพุทธเจ้าพระองค์แรกในภัทรกัป สำหรับพุทธลักษณะของพระกกุสันธพุทธเจ้าในระเบียงวัดพระธาตุดอยสุเทพ เป็นพระพุทธรูปสำริดลงรักปิดทอง ศิลปะล้านนา พุทธศตวรรษที่ 21 ประทับนั่งขัดสมาธิราบบนฐานบัวคว่ำบัวหงาย แสดงปางมารวิชัย ส่วนด้านล่างของฐานมีจารึกอักษรธรรมล้านนา ระบุว่า “พฺรเจ้าอฺงนีกกฺกุสนฺเธาแล” หมายถึง “พระเจ้าองค์นี้กกุสันโธแล”
“พระโกณาคมน์พุทธเจ้า” เป็นพระพุทธเจ้าพระองค์ที่ 2 ในภัทรกัป สำหรับพุทธลักษณะของพระโกนาคมน์พุทธเจ้าในระเบียงวัดพระธาตุดอยสุเทพ เป็นพระพุทธรูปสำริดลงรักปิดทอง ศิลปะล้านนา พุทธศตวรรษที่ 21 ประทับนั่งขัดสมาธิราบบนฐานบัวคว่ำบัวหงาย แสดงปางสมาธิ ส่วนด้านล่างของฐานมีจารึกอักษรธรรมล้านนา ระบุว่า “พฺรเจ้า(อฺงนี)โกณาคมโนแล” หมายถึง “พระเจ้าองค์นี้โกณาคมโนแล”
คติอดีตพระพุทธเจ้าได้แพร่หลายอยู่ในดินแดนล้านนาในช่วงพุทธศตวรรษที่ 21 เป็นต้นมา จากความรุ่งเรืองทางพระพุทธศาสนา ทำให้คติดังกล่าวส่งผลต่องานศิลปกรรม สถาปัตยกรรม และตำนาน ดังที่กล่าวมาแล้วในข้างต้น เพื่อแสดงให้เห็นว่าดินแดนล้านนาและดินแดนใกล้เคียงเป็นสถานที่ที่พระโคตมพุทธเจ้า และพระอดีตพุทธเคยเสด็จมาโปรดเวไนยสัตว์ อันเป็นรากฐานให้พระพุทธศาสนายังคงประดิษฐานและรุ่งเรืองอยู่ในดินแดนล้านนาตราบถึงปัจจุบัน
ค้นคว้า/เรียบเรียง  นายนนทวัชร์ ไกรสกุล  ภัณฑารักษ์พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เชียงใหม่
เอกสารประกอบการเรียบเรียง
ชลดา โกพัฒตา. “คติความเชื่ออดีตพุทธเจ้าในสังคมไทยพุทธศตวรรษที่ 20-24” วารสารศิลปศาสตร์. 13(1), มกราคม-มิถุนายน 2556, น.77-103.
ศักดิ์ชัย สายสิงห์. ศิลปะล้านนา. กรุงเทพฯ: มติชน, 2556.
สุรพล ดำริห์กุล. ประวัติศาสตร์และศิลปะล้านนา. นนทบุรี: เมืองโบราณ, 2561.
ฮันส์ เพนธ์, พรรณเพ็ญ เครือไทย และศรีเลา เกษพรหม. ประชุมจารึกล้านนา เล่ม 2 จารึกพระเจ้ากาวิละ พ.ศ.2334-2357. เชียงใหม่: สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, 2541.
ฮันส์ เพนธ์, ศรีเลา เกษพรหม และศราวุธ ศรีทา. ประชุมจารึกล้านนา เล่ม 8 จารึกในจังหวัดเชียงใหม่. เชียงใหม่: สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, 2547.