ดอกบัว หนึ่งในสัญลักษณ์มงคลของศาสนาพราหมณ์-ฮินดู

ดอกบัวเป็นสิ่งที่เกิดจากโคลนตมแต่กลับผุดขึ้นสู่ผิวน้ำด้วยความบริสุทธิ์และเบ่งบานรับแสงอาทิตย์ จากวิวัฒนาการที่เริ่มจากโคลนตม สื่อถึงอวิชชา(ความไม่รู้) แต่ก็ยังสามารถเข้าสู่สภาวการรู้แจ้งเฉกเช่นดวกบัวที่เบ่งบานรับแสงอาทิตย์ ดอกบัวตูมจึงเป็นสัญลักษณ์ของศักยภาพที่ซ่อนเร้นอยู่ภายใน เพราะการจะพ้นขึ้นสู่ผิวน้ำมันต้องผ่านทั้งโคลนตม ทั้งต้องเผชิญกับอุปสรรคต่าง ๆ และการเบ่งบานจึงเป็นสัญลักษณ์ของการหลุดพ้น และบรรลุถึงความสำเร็จ

ในเทพปกรณัมของศาสนาพรหมณ์-ฮินดู ในการสร้างโลกตามความเชื่อของไวษณพนิกาย ดอกบัวได้ผุดขึ้นจากสะดือของพระวิษณุเป็นตัวแทนของโลก(ธรณี) ก่อนที่พระพรหมจะถือกำเนินขึ้นเพื่อสร้างสรรค์สิ่งต่าง ๆ บนโลก จึงนิยมสร้างพระพรหมประทับบนดอกบัว 

ตามความเชื่อของอินเดียโบราณยังเชื่อกันว่า โลกมีลักษณะเป็นแผ่นบาง ๆ ที่ลอยอยู่บนน้ำ ในลักษณะเดียวกันกับดอกบัว ดังปรากฏในวราหาวตาร(อวตารเป็นหมูป่า) เมื่อครั้งหนึ่งมีอสูรม้วนแผ่นดินนำไปซ่อนไว้ในน้ำ พระวิษณุจึงอวตารเป็นหมูป่าดำน้ำลงไปใช้เขี้ยวงัดเอาแผ่นดินขึ้นมาให้ลอยไว้ดังเดิม 

ในงานศิลปกรรมของพระวิษณุ แต่ละพระหัตถ์มักจะทรงจักร สังข์ คฑา และธรณี ซึ่งนอกจากจะสร้างรูปธรณีเป็นก้อนกลมแล้ว บางครั้งยังทำเป็นสัญลักษณ์รูปดอกบัวไว้ในฝ่าพระหัตถ์ เพื่อสื่อถึงการโอบอุ้มดูแลโลก และการสร้างพระวิษณุบนฐานดอกบัว ดอกบัวอาจจะสื่อถึง น้ำ ด้วยพระวิษณุเป็นเทพผู้มีที่ประทับอยู่ในเกษียรสมุทร(ทะเลน้ำนม)

ดอกบัวเมื่อปรากฏคู่กับเทพเจ้าที่ต่างกัน ก็อาจจะสื่อถึงความหมายที่แตกต่างกันออกไป เช่น การปรากฏคู่กับพระเทวี พระลักษมี  ดอกบัวอาจหมายถึง ความบริสุทธิ์ พระสุรัสวดี ดอกบัวอาจหมายถึง ปัญญา การรู้แจ้ง พระอุมา ดอกบัวอาจหมายถึง ศักยภาพที่ซ่อนเร้นอยู่ภายใน

ดอกบัวจึงปรากฏได้ทั้งในรูปแบบของคำสอนและสัญลักษณ์ในงานศิลปกรรม ทั้งประติมากรรมรูปเคารพ และงานสภาปัตยกรรม ที่สามารถสื่อได้ถึง โลก(ธรณี) น้ำ(ผู้เกิดจากน้ำ) ความบริสุทธิ์ ศักยภาพที่ซ่อนเร้น ปัญญา ญาณ การรู้แจ้ง การหลุดพ้น หรือในความหมายอื่น ๆ ขึ้นอยู่กับตำนาน ความเชื่อ และการให้ความหมายในบริบทต่าง ๆ  ที่ต้องการจะสื่อ 

"ฐานบัว" ที่จัดแสดงอยู่ภายในห้องจัดแสดงที่ ๒ "ปรากฏภาษาเขียนและศาสนา" พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ถลาง พบร่วมกับ พระวิษณุ (พระนารายณ์) เทพเจ้าสูงสุดในศาสนาพราหมณ์-ฮินดู ลัทธิไวษณพนิกาย สลักจากหินตะกอนเนื้อเถ้าภูเขาไฟ (tuffaceous sandstone) ในกลุ่มหินแก่งกระจาน (CPk) เป็นรูปเคารพประธานในกลุ่มประติมากรรมวิษณุ

มัธยมโยคสถานกมูรติ  (ประติมากรรมพระวิษณุยืนในท่าโยคะขั้นกลาง)  รูปแบบศิลปะอินเดียใต้ สมัยปัลลวะตอนปลาย มีอายุอยู่ในช่วงพุทธศตวรรษที่ ๑๔ พบจากโบราณสถานเขาพระนารายณ์ (เขาเวียง) อำเภอกะปง จังหวัดพังงา

สามารถมาเที่ยวชมนิทรรศการ เข้าสักการะพระวิษณุรับพลังความบริสุทธิ์ ปลุกศักยภาพที่ซ่อนเร้นอยู่ภายใน สู่ปัญญาที่รู้แจ้ง เพื่อบรรลุถึงความสำเร็จตามเป้าหมายที่วางไว้ ได้ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ถลาง เราเปิดให้บริการวันทุกพุธ - วันอาทิตย์ เวลา ๐๙.๐๐ - ๑๖.๐๐ น.

ธัชวิทย์ ทวีสุข

ภัณฑารักษ์ปฏิบัติการ

พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ถลาง