#องค์ความรู้พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติเชียงใหม่
“โบราณวัตถุจากฮอด อยู่ที่ไหนบ้าง...?”
การสร้างเขื่อนกั้นแม่น้ำปิงในพื้นที่อำเภอสามเงา จังหวัดตาก เดิมเรียกว่าเขื่อนยันฮี ต่อมาเขื่อนแห่งนี้ได้ชื่อว่า “เขื่อนภูมิพล” ทำให้พื้นที่เหนือเขื่อนกลายเป็นอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ ทำให้สิ่งต่าง ๆ ที่อยู่บริเวณเหนือเขื่อนต้องกลายเป็นพื้นที่รับน้ำที่จะสูงขึ้นกว่า 12-15 เมตร อย่างหลีกเลี่ยงมิได้ โดยเฉพาะพื้นที่ส่วนหนึ่งของอำเภอฮอด และอำเภอจอมทอง จังหวัดเชียงใหม่ ดังนั้นทางราชการจึงตั้งคณะกรรมการเพื่อสำรวจและศึกษาค้นคว้าก่อนที่พื้นที่ดังกล่าวจะถูกเปลี่ยนแปลงไปทั้งสิ้น 7 สาขา ที่สำคัญคือคณะอนุกรรมการสาขาโบราณคดี สำหรับศึกษาและประเมินผลกระทบทางโบราณคดี โดยมีนายกฤษณ์ อินทโกศัย รองอธิบดีกรมศิลปากร (ในขณะนั้น) เป็นประธานคณะอนุกรรมการดังกล่าว  
การดำเนินงานทางโบราณคดี เริ่มขึ้นใน พ.ศ.2502 โดยการสำรวจทางโบราณคดี และดำเนินการขุดค้นครั้งใหญ่ใน พ.ศ.2503 ใช้เวลาทั้งสิ้น 82 วัน พบโบราณวัตถุกว่า 600 รายการ พบโบราณสถานกว่า 30 แห่ง บางแห่งถูกลักลอบขุดไปแล้ว 100% บางแห่ง 50% และยังไม่มีการถูกลักลอบขุดจำนวน 2 แห่ง ได้แก่ วัดหลวงฮอด ซึ่งเป็นวัดที่มีพระภิกษุจำพรรษา และวัดเจดีย์สูง ซึ่งอยู่ใกล้ที่ว่าการอำเภอและสถานีตำรวจ อนึ่งยังมีเรื่องร่ำลือว่า วัดเจดีย์สูงเป็นวัดที่มีเทวารักษ์ที่ดุร้าย 
โบราณสถานแห่งแรกที่ดำเนินการขุดค้นทางโบราณคดีคือ “วัดเจดีย์สูง” พบโบราณวัตถุจำนวนมากถึง 208 ชิ้น โบราณสถานแห่งที่ 2 คือ “วัดศรีโขง” พบโบราณวัตถุจำนวน 115 ชิ้น โบราณสถานแห่งที่ 3 คือ “วัดดอกเงิน” พบโบราณวัตถุ 59 ชิ้น นอกจากนี้ยังพบพระบฏ ตอนเสด็จลงจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ปัจจุบันเก็บรักษาอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ หอศิลป  โบราณสถานแห่งที่ 4 คือ “วัดสันหนอง” พบโบราณวัตถุชิ้นเดียว  และโบราณสถานแห่งที่ 5 คือ “วัดดอกคำ” พบโบราณวัตถุจำนวน 16 ชิ้น เมื่อการขุดค้นทางโบราณคดียุติลง อนุกรรมการสาขาโบราณคดีจึงนำโบราณวัตถุต่าง ๆ ไปเก็บรักษาไว้ยังสถานีตำรวจฮอด และเปิดให้ประชาชนเข้าชม มีงานสมโภชโบราณวัตถุอย่างยิ่งใหญ่ตั้งแต่วันที่ 12-16 มีนาคม 2503 อย่างเอิกเกริก
จากนั้นโบราณวัตถุที่พบจากฮอด ถูกนำไปเก็บรักษายังพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร กรุงเทพมหานคร เพื่อการศึกษาค้นคว้า และความปลอดภัยต่อมรดกทางวัฒนธรรมของชาติ ซึ่งขณะนั้นยังไม่มีพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เชียงใหม่ ต่อมาเมื่อมีการจัดตั้งพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติส่วนภูมิภาค โบราณวัตถุที่ถูกเก็บรักษาไว้ยังส่วนกลางจึงถูกแบ่งไปจัดแสดงให้ประชาชนชมตามภูมิภาคต่าง ๆ โบราณวัตถุที่พบจากฮอดจึงเป็นตัวแทนของศิลปะล้านนา (แต่เดิมเรียก ศิลปะเชียงแสน) เพื่อเป็นตัวอย่างโบราณวัตถุในการศึกษาศิลปะในประเทศไทย
ปัจจุบันโบราณวัตถุที่พบจากอำเภอฮอด จังหวัดเชียงใหม่ ถูกจัดแสดงยังพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติต่าง ๆ ในสังกัดกรมศิลปากร ดังนี้
1. ห้องศิลปะล้านนา อาคารประพาสพิพิธภัณฑ์ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร เป็นสถานที่ที่จัดแสดงโบราณวัตถุที่พบจากฮอดมากที่สุด เช่น เครื่องพุทธบูชาจากกรุวัดเจดีย์สูง ประกอบด้วยบัลลังก์จำลอง แท่นพระเจ้า พระพุทธรูปสำริดประดับทองคำ เป็นต้น
2. ห้องคติการประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุและเครื่องพุทธบูชา อาคารเครื่องทองอยุธยา พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เจ้าสามพระยา จัดแสดงโบราณวัตถุที่พบจากฮอดในแนวคิดเกี่ยวกับการสร้างกรุเพื่อบรรจุพระบรมสารีริกธาตุและเครื่องพุทธบูชา เช่น บัลลังก์จำลองและมณฑปทรงปราสาท ดีบุกประดับทองคำ จากกรุวัดเจดีย์สูง เป็นต้น
3. ห้องโบราณวัตถุจากอำเภอฮอด จังหวัดเชียงใหม่ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เชียงใหม่ จัดแสดงเรื่องราวการขุดค้นทางโบราณคดีแบบกู้ภัยในพื้นที่อำเภอฮอด จังหวัดเชียงใหม่ เช่น พระพุทธรูปจากวัดศรีโขง แผงพระพิมพ์จากวัดเจดีย์สูง พระพุทธรูปหินเขี้ยวหนุมาน (หินควอตซ์) จากวัดดอกเงิน นอกจากนี้ยังจัดแสดงพระบฏ ตอนเสด็จลงจากดาวดึงส์ ที่พบจากวัดเจดีย์สูง อีกด้วย
4. ห้องจิตรกรรมไทยประเพณี พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ หอศิลป จัดแสดงพระบฏ ตอนเสด็จลงจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ที่พบจากวัดดอกเงิน 
ค้นคว้า/เรียบเรียง  นายนนทวัชร์ ไกรสกุล  ภัณฑารักษ์พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เชียงใหม่
เอกสารประกอบการเรียบเรียง
กฤษณ์ อินทโกศัย และคณะ. สมบัติศิลปจากบริเวณเขื่อนภูมิพล. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร, 2508. (พิมพ์เป็นที่ระลึกในการฌาปนกิจศพ นายนกยูง พงษ์สามารถ ณ เมรุวัดธาตุทอง วันที่ 8 สิงหาคม พ.ศ.2508).
จีราวรรณ แสงเพ็ชร์. กรุและการประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ. นนทบุรี: มิวเซียมเพรส, 2566.
ฉัตรลดา สินธุสอน และคณะ. พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เชียงใหม่. นครปฐม: รุ่งศิลป์การพิมพ์ (1977), 2560.
ศศิธร โตวินัส และคณะ. นำชมอาคารเครื่องทองอยุธยา พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เจ้าสามพระยา. นครปฐม: รุ่งศิลป์การพิมพ์ (1977), 2565.