อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย ขอเผยแพร่ องค์ความรู้ประจำเดือนตุลาคม ๒๕๖๘ เรื่อง "บัวปากระฆัง"

เจดีย์ทรงระฆังสมัยสุโขทัย ประกอบด้วย ชุดฐาน ต่อด้วยชั้นบัวถลา ๓ ชั้น เหนือชั้นบัวถลาเป็นบัวปากระฆังที่รองรับองค์ระฆัง ส่วนยอดเป็นบัลลังก์ ก้านฉัตร ปล้องไฉน และปลียอด ตามลำดับ เดิมเชื่อว่าได้รับอิทธิมาจากลังกาโดยตรง แต่หากพิจารณาทางด้านศิลปะแล้ว จะเห็นได้ว่ามีศิลปะจากที่อื่นผสมผสานอยู่ด้วย อาทิ การประดับบัวปากระฆัง ซึ่งบัวปากระฆัง คือ ส่วนรองรับองค์ระฆัง มีลักษณะเป็นชุดบัวคว่ำ - บัวหงาย รูปดอกบัวบานรองรับองค์ระฆัง โดยองค์ประกอบชนิดนี้น่าจะมีความเกี่ยวข้องกับศิลปะพุกาม ที่ได้รับมาจากศิลปะปาละของอินเดียอีกต่อหนึ่ง ลวดลายทั่วไปของบัวปากระฆังในศิลปะปาละและศิลปะพุกาม เป็นกลีบบัวคว่ำ – บัวหงาย ที่มีปลายกลีบแหลม และมีขอบของกลีบบัวเป็นสองชั้น
การประดับลวดลายบัวปากระฆังเป็นรูปบัวคว่ำ - บัวหงาย เกิดขึ้นในศิลปะปาละ ก่อนจะได้รับความนิยมอย่างยิ่งในศิลปะพุกาม ซึ่งบัวปากระฆังปรากฏเป็นครั้งแรกที่เจดีย์จำลองสลักหินที่พุทธคยา ประเทศอินเดีย เป็นศิลปะปาละและมีอายุราวพุทธศตวรรษที่ ๑๖ โดยอิทธิพลปาละที่เข้าสู่พุกามมีผลต่อรูปแบบงานศิลปกรรม เช่น การประดับบัวปากระฆังที่ปรากฏในเจดีย์พุกามบางองค์ ได้แก่ เจดีย์เสียนเยทนยิมา เป็นต้น
อิทธิพลของศิลปะพุกามได้แพร่หลายมายังดินแดนล้านนา รวมถึงเมืองศรีสัชนาลัยที่มีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับล้านนา ทำให้ได้รับศิลปะพุกามผ่านทางล้านนาด้วยเช่นกัน ซึ่งการประดับบัวปากระฆังหรือบัวปาละในสถาปัตยกรรมนั้นยังพบความนิยมในกลุ่มลวดลายปูนปั้นประดับองค์ระฆังในเมืองศรีสัชนาลัยเป็นจำนวนมาก อาทิ วัดช้างล้อม วัดเขาสุวรรณคีรี วัดสวนสัก และวัดชมชื่น เป็นต้น

เอกสารอ้างอิง
เชษฐ์ ติงสัญชลี. เจดีย์ในศิลปะพม่า-มอญ: พัฒนาการทางรูปแบบตั้งแต่ศิลปะศรีเกษตรถึงศิลปะมัณฑะเล. กรุงเทพฯ: เมืองโบราณ, ๒๕๕๕.
ณหฤทัย เพ็งแก้ว. การศึกษาเปรียบเทียบรูปแบบลายปูนปั้นศิลปะอมรปุระ-มัณฑะเลย์ของพม่าที่ส่งอิทธิพลต่องานประดับองค์เจดีย์จากกลุ่มตัวอย่างในจังหวัดเชียงใหม่. วิทยานิพนธ์ปริญญาศิลปศาสตรบัณฑิต ภาควิชาประวัติศาสตร์ศิลปะ ศิลปากร, ๒๕๖๐.
สันติ เล็กสุขุม. เจดีย์ ความเป็นมาและคำศัพท์ เรียกองค์ประกอบเจดีย์ในประเทศไทย. กรุงเทพฯ: มติชน, ๒๕๕๒.