#องค์ความรู้อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร
เจดีย์ประธานวัดพระบรมธาตุนครชุมในสมัยสุโขทัย
..
วัดพระบรมธาตุนครชุม ตำบลนครชุม อำเภอเมืองกำแพงเพชร จังหวัดกำแพงเพชร ตั้งอยู่กลางเมืองนครชุมซึ่งเป็นเมืองโบราณทางด้านตะวันตกของแม่น้ำปิง สันนิษฐานว่าสร้างขึ้นในวัฒนธรรมสุโขทัยจากหลักฐานจารึกนครชุม (พ.ศ. ๑๙๐๐) โดยเจดีย์ประธานมีการปฏิสังขรณ์และก่อใหม่เป็นเจดีย์รูปแบบพม่าในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
..
รูปแบบดั้งเดิมของเจดีย์วัดพระบรมธาตุนครชุมสันนิษฐานจากหลักฐานก่อนการปฏิสังขรณ์ได้ดังนี้
.
เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๙ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จประพาสเมืองกำแพงเพชร และทรงพระราชนิพนธ์ เรื่อง “เสด็จประพาสต้นครั้งที่ ๒” กล่าวถึงเจดีย์วัดพระบรมธาตุนครชุม ความว่า
.
“...กินข้าวแล้วล่องลงมาขึ้นที่วัดพระธาตุ ซึ่งแต่เดิมเปนพระเจดีย์อย่างเดียวกับที่วังพระธาตุ ใหญ่องค์ ๑ ย่อม ๒ องค์ พยาตก่าสร้างรวม ๓ องค์เปนองค์เดียว แปลงรูปเปนพระเจดีย์มอญ แต่ยังไม่แล้วเสร็จพยาตก่าตาย พะโป๊จึงได้มาปฎิสังขรณ์ต่อ ได้ยกฉัตรยอดซึ่งทำมาแต่เมืองมรแหม่งพึ่งแล้ว แต่ฐานชุกชียังถือปูนไม่รอบ พระเจดีย์นี้ทาสีเหลืองมีลายปูนขาว แลดูในแม่น้ำงามดี...”  
.
เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๔ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เสด็จประพาสมณฑลพายัพครั้งที่ ๒ และทรงพระนิพนธ์เรื่อง “อธิบายระยะทางล่องน้ำพิง ตั้งแต่เมืองเชียงใหม่จนถึงปากน้ำโพธิ์” กล่าวถึงเจดีย์วัดพระบรมธาตุนครชุม ความว่า
.
“...องค์พระธาตุนั้นพระครูบอกว่าฐานล่างเปนศิลาแลง ส่วนพระเจดีย์ก่อด้วยอิฐอย่างแบบพระเจดีย์สุโขทัย ๓ องค์ อยู่กลางตรงศูนย์พระวิหารองค์ ๑ ต่อมาทางตวันออกองค์ ๑ ทางตวันตกองค์ ๑ อยู่บนฐานเดียวกัน อยู่มามีพม่าพ่อค้าไม้คนหนึ่งเรียกกันว่าพญาตะกาขออนุญาตปฏิสังขรณ์พระมหาธาตุ ครั้นได้รับอนุญาตมาจากกรุงเทพ ฯ แล้ว พม่าคนนั้นศรัทธาทำพระเจดีย์ใหม่ให้ใหญ่กว่าเดิม จึงรื้อพระเจดีย์เดิมเสียทั้ง ๓ องค์ เมื่อรื้อนั้นได้พบพระบรมธาตุในพระเจดีย์องค์กลางใส่ภาชนะทำเปนรูปสำเภาบรรจุไว้ มีพระธาตุ ๙ องค์พระครูได้ทันเห็น แล้วจึงเอาเข้าบรรจุในพระเจดีย์ใหม่ ซึ่งพม่าผู้ศรัทธานั้นสร้างตามแบบพระเจดีย์พม่า ก็ไม่เห็นเจ้าเมืองห้ามปราม พระมหาธาตุเมืองกำแพงเพ็ชรจึงกลายเปนรูปพระเจดีย์พม่าอยู่จนบัดนี้...”  
..
จากความดังกล่าว สันนิษฐานว่าเจดีย์วัดพระบรมธาตุนครชุมก่อนการปฏิสังขรณ์ มีลักษณะเช่นเดียวกับเจดีย์วัดวังพระธาตุ เมืองไตรตรึงษ์ ซึ่งเป็นเจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูมหรือเจดีย์ทรงพุ่มข้าวบิณฑ์อันเป็นเจดีย์รูปแบบเอกลักษณ์ของวัฒนธรรมสุโขทัย โดยมีเจดีย์ประธานตั้งอยู่ตรงกลางและมีเจดีย์บริวารตั้งอยู่ด้านตะวันออกและตะวันตกของเจดีย์ประธาน ซึ่งอยู่บนฐานเดียวกัน
.
การกำหนดอายุเจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูมในวัฒนธรรมสุโขทัย เช่น เจดีย์ประธาน วัดมหาธาตุ และวัดตระพังเงินนั้น พบหลักฐานประเภทจารึกภายในบริเวณวัดมหาธาตุ เช่น จารึกลานทองสมเด็จพระมหาเถรจุฑามุณี (พ.ศ. ๑๙๑๙) จารึกปู่ขุนจิดขุนจอด (พ.ศ. ๑๙๓๕) จารึกเจดีย์น้อย (พุทธศตวรรษที่ ๒๐ - ๒๑) และ หลักฐานจากการดำเนินงานขุดค้นทางโบราณคดีที่วัดตระพังเงิน เช่น ชิ้นส่วนภาชนะดินเผาแหล่งเตาเมืองสุโขทัยเขียนลายปลาในวงกลม พุทธศตวรรษที่ ๑๙ - ๒๐  ชิ้นส่วนเครื่องถ้วยจีนสมัยราชวงศ์หมิง (พุทธศตวรรษที่ ๒๐ - ๒๒) จึงสันนิษฐานว่ามีการสร้างวัดที่มีศิลปกรรมเจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูมในราวพุทธศตวรรษที่ ๑๙ - ๒๐
.  
นอกจากนี้ในจารึกวัดป่ามะม่วง ภาษาไทย หลักที่ ๑ (พ.ศ. ๑๙๐๔) ยังกล่าวถึงการสร้างพระพุทธรูปสำริดประดิษฐานไว้กลางเมืองสุโขทัยด้านตะวันออกของพระมหาธาตุ ซึ่งอาจหมายถึงวัดมหาธาตุที่ตั้งอยู่กลางเมืองสุโขทัย กล่าวคือในสมัยพระมหาธรรมราชาที่ ๑ (ลิไทย) น่าจะมีการสร้างเจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูมแล้ว  ดังปรากฏในจารึกด้านที่ ๓ บรรทัดที่ ๘ - ๑๓ ความว่า
.
“...เมื่อแล้วออกพรรษา จึงกระทำมหาทานฉลองพระสัมฤทธิ์อันหล...ตนพระพุทธเจ้าเราอันประดิษฐานกลางเมืองสุโขทัย ซึ่งลวงตะวันออก พระศรีรัตนมหาธาตุนั้น ฉลองสดับธรรมทุกวัน...”
..
เมื่อพิจารณาว่าเจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูมเป็นศิลปกรรมที่สร้างในช่วงพุทธศตวรรษที่ ๑๙ - ๒๐ ร่วมกับจารึกนครชุม (พ.ศ. ๑๙๐๐) ที่กล่าวถึงพระมหาธรรมราชาที่ ๑ (ลิไทย) เสด็จมาสร้างพระธาตุที่เมืองนครชุมนั้น คือเจดีย์ที่วัดพระบรมธาตุนครชุมแล้ว มีความเป็นไปได้ว่ารูปแบบดั้งเดิมของเจดีย์ประธานวัดพระบรมธาตุนครชุมจะเป็นเจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูมในวัฒนธรรมสุโขทัย ก่อนจะปฏิสังขรณ์รวมเจดีย์ทั้ง ๓ องค์ เป็นเจดีย์ประธานแบบพม่าในปี พ.ศ. ๒๔๔๙
...
เอกสารอ้างอิง
“ประกาศกรมศิลปากร เรื่อง รายชื่อโบราณสถานในเขตจังหวัดกำแพงเพชร.” ราชกิจจานุเบกษา. เล่มที่ ๑๔๐ ตอนพิเศษที่ ๑๔๙ ง (๒๓ มิถุนายน ๒๕๖๖): ๒๙-๓๐.
จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. พระราชนิพนธ์เรื่องเสด็จประพาศต้นครั้งที่สอง. พระนคร: โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, ๒๔๖๗.
ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. อธิบายระยะทางล่องน้ำพิง ตั้งแต่เมืองเชียงใหม่จนถึงปากน้ำโพธิ์. พระนคร: โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, ๒๔๗๐.
สำนักหอสมุดแห่งชาติ. ประชุมจารึก ภาคที่ ๘ จารึกสุโขทัย. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร, ๒๕๔๘.
ธงชัย สาโค. สังคโลกเตาทุเรียงเมืองสุโขทัย ข้อมูลใหม่จากหลักฐานทางโบราณคดี. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม, ๒๕๖๔.
อนันต์ ชูโชติ, ธาดา สังข์ทอง และนารีรัตน์ ปรีชาพีชคุปต์. นำชมอุทยานประวัติศาสตร์ สุโขทัย ศรีสัชนาลัย กำแพงเพชร. สุโขทัย: สำนักศิลปากรที่ ๖ สุโขทัย, ๒๕๖๑.
อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย. การศึกษาทางโบราณคดีเพื่อจัดลำดับอายุสมัยของแหล่งศิลปกรรมเมืองสุโขทัย ปีงบประมาณ ๒๕๖๑. ม.ป.ท. : กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม, ม.ป.ป.