#องค์ความรู้อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร
แผ่นดินไหวกับวิธีการดูแลรักษาโบราณสถานในอุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร
..
แผ่นดินไหว (earthquake) หมายถึงการสั่นสะเทือนของพื้นดิน โดยทั่วไปเกิดจากการปลดปล่อยหรือถ่ายเทพลังงานที่มีอยู่ในส่วนของแผ่นเปลือกโลกอย่างทันทีทันใด หลังจากเหตุการณ์แผ่นดินไหวซานฟรานซิสโกในปีพ.ศ. ๒๔๔๙ H.F. Reid ได้อธิบายการเกิดแผ่นดินไหวด้วยทฤษฎีการคืนตัวยืดหยุ่น (elastic rebound theory) ซึ่งเป็นการอธิบายการสะสมความเค้น (stress) ในบริเวณแนวรอยเลื่อนจนกระทั่งเปลี่ยนรูปทรงจนเกิดการแตกหักแล้วเคลื่อนตัวไปสู่ตำแหน่งใหม่ ปัจจุบันนักแผ่นดินไหววิทยา (seismologist) ได้จำแนกสาเหตุการเกิดแผ่นดินไหวออกเป็น ๒ กลุ่ม คือ สาเหตุจากธรรมชาติ ได้แก่ ธรณีแปรสัณฐาน ภูเขาไฟปะทุ อุกกาบาตชนโลก และสาเหตุจากมนุษย์ ได้แก่ การทดลองระเบิดนิวเคลียร์ การระเบิดเพื่อทำเหมือง การกักน้ำในเขื่อนขนาดใหญ่ การสูบหรืออัดโครงสร้างชั้นหิน
.
ต้นเหตุสำคัญในการเกิดแผ่นดินไหวส่วนใหญ่บนโลก คือ การเคลื่อนที่ของแผ่นเปลือกโลกในทางธรณีแปรสัณฐาน (tectonics) ซึ่งเป็นกระบวนการที่ว่าด้วยการเคลื่อนที่ของแผ่นเปลือกโลก โดยบริเวณส่วนนอกสุดของโลกที่เรียกว่าชั้นธรณีภาค (lithosphere) แตกย่อยออกเป็นหลายแผ่น และเคลื่อนอยู่บนของหนืดที่เรียกว่าชั้นฐานธรณีภาค (asthenosphere) และผลจากการเคลื่อนที่และชนกันของแผ่นเปลือกโลกแบบต่างๆ ทำให้เกิดพฤติกรรมแผ่นดินไหวที่แตกต่างกันทั้งในเรื่องของความรุนแรงและความถี่ในการเกิด ที่ซึ่งเหตุการณ์แผ่นดินไหวส่วนใหญ่จะเกิดขึ้นตามขอบหรือบริเวณที่มีการชนกันของแผ่นเปลือกโลก 
..
กรมทรัพยากรธรณีได้มีการประกาศแหล่งกำเนิดแผ่นดินไหวหรือแนวรอยเลื่อนมีพลัง (active faults) ในประเทศไทยทั้งหมด ๑๖ รอยเลื่อน ดังนี้ 
.
รอยเลื่อนในภาคเหนือ ได้แก่ รอยเลื่อนแม่จัน รอยเลื่อนแม่อิง รอยเลื่อนแม่ฮ่องสอน รอยเลื่อนเมย รอยเลื่อนแม่ทา รอยเลื่อนเถิน รอยเลื่อนพะเยา รอยเลื่อนปัว รอยเลื่อนอุตรดิตถ์ รอยเลื่อนแม่ลาว และรอยเลื่อนเวียงแหง
.
รอยเลื่อนในภาคตะวันตก ได้แก่ รอยเลื่อนเจดีย์สามองค์ และรอยเลื่อนศรีสวัสดิ์
.
รอยเลื่อนในภาคใต้ ได้แก่ รอยเลื่อนระนอง และรอยเลื่อนคลองมะลุ่ย 
.
โดยรอยเลื่อนมีพลังที่พาดผ่านพื้นที่จังหวัดกำแพงเพชร ได้แก่ รอยเลื่อนเมยในเขตพื้นที่อำเภอโกสัมพีนครและอำเภอคลองลาน และรอยเลื่อนศรีสวัสดิ์ในเขตพื้นที่อำเภอปางศิลาทองและอำเภอคลองลาน 
..
เมื่อวันที่ ๒๘ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๖๘ เวลา ๑๓.๒๐ น. เกิดแผ่นดินไหวจุดศูนย์กลางอยู่บริเวณ ประเทศเมียนมา ที่ละติจูด ๒๑.๖๘๒ องศาเหนือ ลองจิจูด ๙๖.๑๒๑ องศาตะวันออก ขนาด ๘.๒ ความลึก ๑๐ กิโลเมตร ทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือของอำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน ประมาณ ๓๒๖ กิโลเมตร ส่งผลให้รู้สึกสั่นไหวในพื้นที่ทั่วประเทศไทย บริเวณภาคเหนือ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ภาคกลาง กรุงเทพมหานคร และภาคใต้ โดยอุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชรมีการดำเนินงานรักษาโบราณสถานดังนี้
.
๑. จัดทำแผนการบำรุงรักษาโบราณสถาน ได้แก่ การจัดทำรายละเอียดข้อมูลโบราณสถาน จัดลำดับความสำคัญเพื่อกำหนดความเหมาะสมในการดำเนินการบำรุงรักษา รวมถึงกำหนดงบประมาณและตารางเวลาเพื่อควบคุมการปฏิบัติงาน
.
๒. การเตรียมความพร้อมของบุคลากร ได้แก่ การกำหนดคณะทำงาน ผู้ควบคุมงาน ชี้แจงวิธีการในการบำรุงรักษา รวมถึงกำหนดมาตรการและบุคลากรในการตรวจสอบผลการปฏิบัติงาน 
.
๓. ดำเนินงานบำรุงรักษาโบราณสถาน ได้แก่
.
     ๓.๑ การรักษาสภาพโดยทั่วไปของโบราณสถานและบริเวณโดยรอบให้มีความสะอาดเรียบร้อยและป้องกันความเสียหายหรือการเสื่อมสภาพที่เกิดจากวัชพืชและสิ่งกีดขวางต่าง ๆ ที่หมายถึง วัสดุหรือสิ่งต่าง ๆ ที่ไม่ได้ขึ้นติด หรือไม่ใช่ส่วนหนึ่งส่วนใดของโบราณสถานและไม่มีประโยชน์ต่อโบราณสถาน หรือส่วนเกี่ยวข้องสำคัญใด ๆ กับโบราณสถานนั้น แต่ปรากฏอยู่ในโบราณสถาน ซึ่งอาจจะไม่ก่อให้เกิดความเสียหายโดยตรงแต่มีผลทำให้คุณค่าของโบราณสถานลดน้อยลง และอาจเกิดผลกระทบทางอ้อม
.
     ๓.๒ การปกป้องคุ้มครอง/รักษาความปลอดภัย เป็นการเฝ้าระวังไม่ให้มีการบุกรุกทำลาย หรือเสื่อมสภาพ โดยการจัดเวรยาม และแจ้งพนักงานเจ้าหน้าที่เมื่อมีเหตุที่อาจก่อให้เกิดอันตรายต่อโบราณสถาน เช่น เมื่อมีสิ่งก่อสร้างต่าง ๆ บนโบราณสถานหรือใกล้กับโบราณสถาน การขุด รื้อ เคลื่อนย้าย ทุบ กะเทาะ ถอด ถอน หรือเจาะโบราณสถาน รวมถึงการลักลอบขุดค้นภายในโบราณสถาน 
..
จากการสำรวจโบราณสถานยังไม่พบการเสื่อมสภาพจากเหตุแผ่นดินไหวเมื่อวันที่ ๒๘ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๖๘ ทั้งนี้การดูแลรักษาโบราณสถานในอุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร เป็นการดำเนินงานเพื่อการรักษามรดกโลกทางวัฒนธรรมอันสำคัญที่แสดงถึงเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมของอาณาจักรสุโขทัย และแหล่งข้อมูลทางวิชาการทั้งในด้านประวัติศาสตร์ โบราณคดี สถาปัตยกรรม และศิลปกรรมของชาติ
...
เอกสารอ้างอิง
กรมทรัพยากรธรณี. สมุดแผนที่รอยเลื่อนมีพลังในประเทศไทย ฉบับ พ.ศ. ๒๕๖๑. กรุงเทพฯ: กรมทรัพยากรธรณี กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม, ๒๕๖๒.
บุรินทร์ เวชบันเทิง และคณะ. เอกสารวิชาการความรู้พื้นฐานด้านแผ่นดินไหวและสึนามิ.  กรุงเทพฯ: กองเฝ้าระวังแผ่นดินไหว กรมอุตุนิยมวิทยา, ๒๕๖๓. เอกสารวิชาการเลขที่ ๕๕๐.๓๔-๐๔-๒๕๖๓.
ประกาศกรมอุตุนิยมวิทยา เรื่อง แผ่นดินไหวที่ประเทศเมียนมา.  (๒๘ มีนาคม ๒๕๖๘).  [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อ ๓๐ มีนาคม ๒๕๖๘, จาก: https://หearthquake.tmd.go.th/announce/file/announce-20250328152345.pdf
สำนักโบราณคดี. คู่มือการดูแลรักษาโบราณสถานสำหรับการมีส่วนร่วมของท้องถิ่น พิมพ์ครั้งที่ ๖. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร, ๒๕๕๒.
สำนักโบราณคดี. คู่มือการปฏิบัติงานเพื่อการคุ้มครองโบราณสถาน. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม, ๒๕๕๖.