#องค์ความรู้อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร
สังคโลกเคลือบเขียวจากแหล่งเตาเมืองศรีสัชนาลัย ที่พบระหว่างการดำเนินโครงการพัฒนาเส้นทางชมโบราณสถาน และป้ายสื่อความหมาย อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร (ระยะที่ ๒)
โครงการพัฒนาเส้นทางชมโบราณสถานและป้ายสื่อความหมาย อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร (ระยะที่ ๒) เป็นโครงการที่มีการดำเนินการในปีงบประมาณ ๒๕๖๘ ในพื้นที่วัดอาวาสใหญ่ วัดสิงห์ วัดพระสี่อิริยาบถ และวัดพระนอน ด้วยมีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนาป้ายสื่อความหมายและปรับปรุงเส้นทางเดินชมโบราณสถานให้ได้มาตรฐานสากล สามารถเพิ่มศักยภาพในการอำนวยความสะดวกรองรับการใช้บริการของนักเรียนนักศึกษา ตลอดจนประชาชน และนักท่องเที่ยว ทั้งชาวไทยและต่างประเทศ อันเป็นการยกระดับให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวที่มีมาตรฐานในระดับสากลในฐานะแหล่งมรดกโลก
จากการดำเนินโครงการดังกล่าว ณ วัดพระสี่อิริยาบถและวัดพระนอน ได้พบชิ้นส่วนภาชนะดินเผาเนื้อแกร่ง ตกแต่งด้วยการเคลือบสีเขียว โดยพบทั้งชิ้นส่วนปากมีลักษณะขอบปากหยักคล้ายรูปกระจับ สันนิษฐานว่าด้านในขูดขีดเป็นลายดอกไม้ ชิ้นส่วนฝาและส่วนก้นมีการตกแต่งภายนอกเป็นลายเส้นขนานหรือกลีบดอกไม้โดยรอบ หลักฐานทางโบราณคดีดังกล่าวมีขนาดดังนี้
วัดพระสี่อิริยาบถ พบชิ้นส่วนภาชนะดินเผาส่วนฝา ขนาดกว้าง ๑.๑-๖.๖ เซนติเมตร ยาว ๓.๓-๑๐.๐ เซนติเมตร หนา ๐.๕-๐.๙ เซนติเมตร เส้นผ่านศูนย์กลางฝา ๑๐ เซนติเมตร ส่วนปาก ขนาดกว้าง ๑.๙-๔.๗ เซนติเมตร ยาว ๑.๙-๖.๕ เซนติเมตร หนา ๐.๖-๐.๙ เซนติเมตร เส้นผ่านศูนย์กลางปาก ๑๐.๐-๒๖.๐ เซนติเมตร และส่วนก้น ขนาดกว้าง ๕.๓-๙.๓ เซนติเมตร ยาว ๕.๙-๑๐.๐ เซนติเมตร หนา ๐.๔-๐.๙ เซนติเมตร สูง ๓.๘ เซนติเมตร เส้นผ่านศูนย์กลางก้น ๔.๙-๖.๑ เซนติเมตร
วัดพระนอน พบชิ้นส่วนภาชนะดินเผาส่วนปาก ขนาดกว้าง ๐.๓-๓.๙ เซนติเมตร ยาว ๐.๕-๖.๘ เซนติเมตร หนา ๐.๔-๐.๗ เซนติเมตร เส้นผ่านศูนย์กลางปาก ๑๒.๐-๒๐.๐ เซนติเมตร ส่วนลำตัว ขนาดกว้าง ๒.๖ เซนติเมตร ยาว ๕.๘ เซนติเมตร หนา ๐.๔-๒.๑ เซนติเมตร และส่วนก้น ขนาดกว้าง ๕.๔-๙.๕ เซนติเมตร ยาว ๘.๒-๑๕.๑ เซนติเมตร หนา ๐.๔-๑.๙ เซนติเมตร สูง ๓.๕-๗.๘ เซนติเมตร เส้นผ่านศูนย์กลางก้น ๔.๐-๙.๐ เซนติเมตร
เครื่องสังคโลกเคลือบเขียว เตาเมืองศรีสัชนาลัย มักมีเนื้อดินค่อนข้างละเอียดสีเทาอ่อนและมีจุดสีดำขนาดเล็กปน น้ำเคลือบแตกรานใสและโปร่งแสง มีระดับสีต่างกัน เช่น สีเขียวมะกอก สีเขียวไข่กา สีฟ้าอ่อน และสีน้ำทะเล เป็นต้น  ตกแต่งโดยใช้เครื่องมือขูดหรือขีดหรือแกะดิน ให้เป็นลายเส้นลึกลงไปในเนื้อดินในขณะที่ยังอ่อนตัวอยู่ และในระยะที่ดินหมาดหรือแห้งแล้ว แล้วนำไปจุ่มหรือชุบน้ำเคลือบใส เมื่อเผาแล้วจะเป็นเคลือบเขียว
ทั้งนี้เคลือบรานเกิดจากส่วนผสมของน้ำยาเคลือบที่มีความแตกต่างกับเนื้อดิน มีการขยายและหดตัวไม่สม่ำเสมอกัน เกิดเป็นรอยแตกราน หรืออาจเกิดจากการที่เครื่องสังคโลกที่เผาเคลือบอยู่กระทบกับอากาศภายนอก ซึ่งมีอุณหภูมิต่างกันทำให้เคลือบแข็งตัวไม่พร้อมกันจนเกิดรอยแตกรานขึ้น 
จากการดำเนินการขุดค้นทางโบราณคดีที่แหล่งเตาเมืองศรีสัชนาลัยเมื่อพุทธศักราช ๒๕๕๕ พบชิ้นส่วนสังคโลกเคลือบเขียว ที่ระดับความลึกสมมติ ๖๕ cm. dt. ซึ่งอยู่ในชั้นดินทับถมเหนือเตาหมายเลข ๑๗๘ ประมาณ ๗๕ เซนติเมตร โดยนำชิ้นส่วนสังคโลกเคลือบเขียวดังกล่าวไปศึกษาหาค่าอายุด้วยวิธีเรืองแสงความร้อน (Thermoluminescence dating) กำหนดอายุราวพุทธศตวรรษที่ ๒๑ 
เครื่องสังคโลกเคลือบเขียวที่ผลิตในเมืองศรีสัชนาลัย เป็นผลิตภัณฑ์ที่ใช้ในพื้นที่ และเป็นสินค้าส่งออกยังต่างประเทศ พบโบราณวัตถุดังกล่าวในแหล่งเรืออับปางเขตประเทศไทย เช่น แหล่งเรือบริเวณเกาะคราม จังหวัดชลบุรี กำหนดอายุราวพุทธศตวรรษที่ ๒๐-๒๑  แหล่งเรือสมุย จังหวัดสุราษฎร์ธานี กำหนดอายุราวพุทธศตวรรษที่ ๒๑-๒๒  แหล่งเรืออับปางนอกเขตประเทศไทย เช่น แหล่งเรือรอยัลหนานไห่ (Royal Nanhai Shipwreck)  ประเทศมาเลเซีย กำหนดอายุราวพุทธศตวรรษที่ ๒๑  และพบในแหล่งโบราณคดี เช่น แหล่งโบราณคดีสุไหง ลูมุต (Sungai Lumut) ประเทศบรูไน  กำหนดอายุราวพุทธศตวรรษที่ ๒๐-๒๑ 
นอกจากนี้จากการดำเนินการทางโบราณคดีในอุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชรก่อนหน้านี้ พบชิ้นส่วนเครื่องสังคโลกเคลือบเขียว ผลิตจากเตาเมืองศรีสัชนาลัย ในโบราณสถานใกล้เคียง เช่น วัดพระแก้ว  วัดพระธาตุ  วัดกลางนคร  วัดป่าแลง  และวัดมณฑป 
การแลกเปลี่ยนสินค้าถือเป็นการติดต่อสัมพันธ์ทางหนึ่ง ซึ่งสังคโลกเคลือบเขียวเป็นผลิตภัณฑ์ชิ้นสำคัญที่แสดงให้เห็นถึงความรุ่งเรืองในสมัยสุโขทัยและอยุธยา โดยสันนิษฐานว่าเครื่องสังคโลก แหล่งเตาเมืองศรีสัชนาลัย ถูกผลิตขึ้นเพื่อเป็นสินค้าส่งออกยังต่างประเทศในราวพุทธศตวรรษที่ ๒๐-๒๑  เมืองร่วมสมัยอย่างเมืองกำแพงเพชรจึงพบเครื่องสังคโลกเคลือบเขียวดังกล่าวอย่างแพร่หลายด้วย
เอกสารอ้างอิง
กมลวรรณ นิธินันทน์. รายงานการขุดค้นขุดแต่งทางโบราณคดี : โครงการงานอนุรักษ์หลุมขุดค้นทางโบราณคดีภายในอาคารศูนย์ศึกษาและอนุรักษ์เตาสังคโลกหมายเลข ๖๑ อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย จังหวัดสุโขทัย.  สุโขทัย : อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย, ๒๕๕๕.
กฤษฎา พิณศรี, ปริวรรต ธรรมาปรีชากร และอุษา ง้วนเพียรภาค.  เครื่องถ้วยสุโขทัย : พัฒนาการของเครื่องถ้วยไทย.  กรุงเทพฯ : โอสถสภา, ๒๕๓๕.
กองพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ กรมศิลปากร.  พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ สวรรควรนายก (พิมพ์ครั้งที่ ๒).  กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, ๒๕๒๗.
สายันต์ ไพรชาญจิตร์, ศิริพันธ์ ยับสันเทียะ และอัจฉรา แข็งสาริกิจ.  โบราณคดีสีคราม ๒ เครื่องถ้วยจากทะเล.  กรุงเทพฯ : กองโบราณคดี กรมศิลปากร, ๒๕๓๓.
ห้างหุ้นส่วนจำกัด สามเพชร.  การขุดตรวจทางโบราณคดีบริเวณพื้นที่ภายในกำแพงเมืองด้านทิศตะวันตก (สำนักงานอุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชรเดิม) ตำบลในเมือง อำเภอเมืองกำแพงเพชร จังหวัดกำแพงเพชร งบกลาง ปีงบประมาณ พ.ศ. ๒๕๔๙.  กำแพงเพชร : อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร, ๒๕๕๐.  (เอกสารอัดสำเนา).
ห้างหุ้นส่วนจำกัด สามเพชร.  รายงานการบูรณะโบราณสถานวัดพระแก้ว จังหวัดกำแพงเพชร.  กำแพงเพชร : อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร, ๒๕๔๔.
ห้างหุ้นส่วนจำกัด สามเพชร.  รายงานการบูรณะโบราณสถานวัดพระธาตุ จังหวัดกำแพงเพชร.  กำแพงเพชร : อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร, ๒๕๔๔.  (เอกสารอัดสำเนา).
ห้างหุ้นส่วนจำกัด สุรศักดิ์ก่อสร้าง.  รายงานการขุดแต่งวัดป่าแลง ในเขตอรัญญิก เมืองกำแพงเพชร.  กำแพงเพชร : อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร, ๒๕๔๓.  (เอกสารอัดสำเนา).
ห้างหุ้นส่วนจำกัด สุรศักดิ์ก่อสร้าง.  รายงานการขุดแต่งวัดมณฑป ในเขตอรัญญิก เมืองกำแพงเพชร.  กำแพงเพชร : อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร, ๒๕๔๓.  (เอกสารอัดสำเนา).
Kusosi, Muhamad Mansur Bin Ahmad.  “Underwater Cultural Heritage in Malaysia: The Role of Legal Aspects.”  In The International Symposium on Past, Present and Future of Asean Maritime Heritage, 15-16 June 2017.  Edited by Underwater Archaeology Division, The Fine Arts Department, Ministry of Culture, 2019.  pp. 240-254.
Maidin, Hanapi Haji.  “Thai Ceramics Found in Brunei Darussalam.”  In The International Symposium on Past, Present and Future of Asean Maritime Heritage, 15-16 June 2017.  Edited by Underwater Archaeology Division, The Fine Arts Department, Ministry of Culture, 2019.  pp. 158-187.
Thongaram, Bundit.  “Sangkhalok of Si Satchanalai: From Local Kilns of Thai Ceramic Products to Asia.”  In Ancient Maritime Cross-cultural Exchanges: Archaeological Research in Thailand.  (pp. 192-207).  Amara Srisuchat & Wilfried Giessler (Eds.).  Bangkok: The Fine Arts Department, 2019.