ดิถีคืออะไร? ดิถี คือหนึ่งวันตามปฏิทินจันทรคติฮินดู ซึ่งคำนวณจากความสัมพันธ์เชิงมุม ระหว่างดวงอาทิตย์กับดวงจันทร์ เมื่อดวงจันทร์เคลื่อนห่างจากดวงอาทิตย์ ไปประมาณ 12 องศา จะเท่ากับ 1 ดิถี โดยหนึ่งเดือนมีทั้งหมด 30 ดิถี 1 ดิถี จะยาวประมาณ 19 - 26 ชั่วโมง ไม่ใช่ 24 ชั่วโมงตามปฏิทินสากล จึงเป็นเรื่องปกติที่ดิถีหนึ่ง จะเริ่มในวันหนึ่งและสิ้นสุดในอีกวันหนึ่ง

       
        หนึ่งเดือนแบ่งออกเป็น 2 กลุ่ม กลุ่มแรกชื่อว่า ศุกลปักษ์ หรือ ข้างขึ้น ประกอบด้วย 15 ดิถี โดยเริ่มจากวันเดือนดับหรือจันทร์ใหม่ (อมาวสี) ไปจนถึงพระจันทร์เต็มดวง (ปูรณิมา) กลุ่มสองชื่อว่า กฤษณปักษ์ หรือ ข้างแรม ประกอบด้วย 15 ดิถี เช่นกัน เริ่มหลังจากพระจันทร์เต็มดวง (ปูรณิมา) และสิ้นสุดที่วันเดือนดับหรือจันทร์ใหม่ (อมาวสี) เป็นวงจรไปเช่นนี้ ดิถีทั้ง 15 จะเริ่มนับใหม่ในแต่ละปักษ์ ดังนั้นจึงมี “ปรฏิปทาดิถี” สองครั้งในหนึ่งเดือน โดยเรียงตามลำดับดังนี้ 

1.ปรฏิปทาหรือปฐมา 

2.ทวิตียา 

3.ตฤตียา 

4.จตุรถี 

5.ปัญจมี 

6.ษัฏฐี 

7.สัปตมี 

8.อัษฏมี 

9.นวมี 

10.ทศมี 

11.เอกาทศี 

12.ทวาทศี 

13.ตรโยทศี 

14.จตุรทศี 

15.ปูรณิมา สำหรับข้างขึ้น อมาวสี สำหรับข้างแรม

 

         ตัวอย่าง: จตุรถีดิถี เริ่มเวลา 08.36 น. ในวันที่ 14 กันยายน หมายความว่า ในเวลา 08.36 น. ความแตกต่างระหว่างตำแหน่งดวงจันทร์กับดวงอาทิตย์ได้เข้าสู่ช่วง 36 - 48 องศา ซึ่งเป็นช่วงของดิถีที่ 4 เมื่อดวงจันทร์เคลื่อนต่อไปจนส่วนต่างถึง 48 องศา จตุรถีดิถีก็สิ้นสุดและปัญจมีดิถีเริ่มทันที ดังนั้นหากคำนวณได้ว่า จตุรถีเริ่ม 14 กันยายน เวลา 08.36 น. จตุรถีสิ้นสุด 15 กันยายน เวลา 09.14 น. หมายความว่า จตุรถีดิถีมีระยะเวลาประมาณ 24 ชั่วโมง 38 นาที ไม่ได้หมายความว่า วันที่ 14 คือจตุรถี และวันที่ 15 คือปัญจมี ตั้งแต่เที่ยงคืน

         แล้วทำไมบางวันในปฏิทินจึงเขียนว่า จตุรถี ทั้งที่ดิถีเปลี่ยนระหว่างวัน? นั่นเพราะว่า ระบบปฏิทินฮินดู มีหลักในการกำหนด “ดิถีประจำวัน” โดยอ้างอิงดิถีที่ดำรงอยู่ในช่วงพระอาทิตย์ขึ้นเป็นหลัก นี่เป็นจุดสำคัญมาก สำหรับการอธิบายฤกษ์บูชาพระคเณศ เพราะต้องแยกให้ชัดเจนระหว่างดิถีจริงตามดาราศาสตร์กับดิถีที่ปฏิทินกำหนดให้เป็นดิถีประจำวัน

         ทั้งนี้ ยังมีเกร็ดน่ารู้ที่น่าสนใจเกี่ยวกับเทศกาลคเณศจตุรถีอีกหลายเรื่อง โปรดติดตามตอนต่อไป ได้ทาง Facebook: Education.National Museum Bangkok เที่ยวพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร https://www.facebook.com/eduNMB  

--------------------------------------------------------

 

Faceboook Education.National Museum Bangkok เที่ยวพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร

https://www.facebook.com/eduNMB 

https://www.facebook.com/photo?fbid=1598556938736294&set=a.548484383743560