พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๗ แห่งราชวงศ์จักรี เสด็จขึ้นครองราชย์ เมื่อวันที่ ๒๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๖๘ มีพระราชประสงค์ว่าจะเสด็จเพื่อเยี่ยมเยียนราษฎรไปทอดพระเนตรวิถีชีวิตความเป็นอยู่ของราษฎร ตามสภาพภูมิลำเนาหัวเมืองต่างๆ รวมถึงบำเพ็ญพระราชกรณียกิจสำคัญเพื่อประโยชน์สุขของอาณาประชาราษฎร์ด้วยพระองค์เอง

เมื่อปี พ.ศ. ๒๔๖๙ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินเลียบมณฑลฝ่ายเหนือ และมณฑลพายัพ ระหว่างวันที่ ๖ มกราคม ถึงวันที่ ๕ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๖๙ รวม ๓๒ วัน โดยทางรถไฟและรถยนต์ เริ่มเดินทางจากการประทับรถไฟ เสด็จออกจากกรุงเทพฯ ในวันที่ ๖ มกราคม พ.ศ. ๒๔๖๙ เสด็จตามหัวเมืองต่างๆ ได้แก่ แพร่ ลำปาง พะเยา เชียงราย เชียงใหม่ และลำพูน ซึ่งล้วนแต่เป็นเมืองที่สำคัญทั้งในด้านเศรษฐกิจ การเมือง การปกครอง การศึกษา ขนบธรรมเนียมประเพณี โดยมีเชียงใหม่เป็นศูนย์กลางที่สำคัญของล้านนาไทย และมีประวัติความเป็นมายาวนาน ในการเสด็จฯ ครั้งนี้จึงนับเป็นครั้งแรกของพระมหากษัตริย์ แห่งราชวงศ์จักรี ที่ได้เสด็จเลียบมณฑลฝ่ายเหนือ และมณฑลพายัพด้วยระยะทางที่ยาวไกล เพื่อสร้างสายสัมพันธ์อันแน่นแฟ้นกับเหล่าพสกนิกรของพระองค์อย่างใกล้ชิด ดังข้อความต่อไปนี้

กมล มโนชญากร, รองอำมาตย์ตรี (๑-๒) “... นับว่ายังไม่มีสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินในกรุงรัตนโกสินทร์พระองค์ใดได้เสด็จพระราชดำเนินไปเลย จริงอยู่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก (บางทีพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยด้วย) และพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เสด็จไปแล้วแต่เสด็จไปเมื่อยังมิได้ราชาภิเษกเป็นพระมหากษัตราธิราช เพราะฉะนั้นหากครั้งนี้ได้เสด็จพระราชดำเนินขึ้นไปยังมณฑลพายัพ ก็ต้องนับว่าพระองค์เป็นสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินในกรุงรัตนโกสินทร์พระองค์แรกที่ได้เสด็จ
พระราชดำเนินขึ้นไปยังมณฑลนั้น

อีกประการหนึ่ง การเสด็จพระราชดำเนินเลียบหัวเมืองมณฑลน้อยใหญ่ ยังเป็นโอกาสให้ ได้ทอดพระเนตรภูมิประเทศถิ่นฐานบ้านเมือง ทรงทราบความเป็นไปอันเนื่องด้วยสุขด้วยทุกข์   ตลอดถึงการทำมาหาเลี้ยงชีพของข้าขอบขัณฑสีมาอาณาจักรทั่วไป ได้ทรงพบเห็นสิ่งต่างๆ มากอย่างสำหรับจะได้นำมาเป็นเครื่องทรงพระราชดำริดัดแปลงแก้ไขสิ่งที่พ้นสมัยผดุงสิ่งที่ดีอยู่แล้วให้คงดีตลอดไป และพยายามให้ดียิ่งๆ ขึ้นสมกับที่ทรงดำรงตำแหน่งเป็นประมุขของชาติ พระราชจรรยาเช่นนี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบรมชนกาธิราช ได้ทรงกระทำเป็นเยี่ยงอย่างอันดีมาแล้ว ต่อมาในรัชกาลของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบรมเชษฐาธิราช ก็ได้ทรงพระราชนิยมในการเสด็จพระราชดำเนินตามหัวเมืองมณฑลเช่นเดียวกัน ผลของการเสด็จพระราชดำเนินปรากฏว่า มีแต่กระทำให้ราชการบ้านเมืองทวีความเจริญในทางก้าวหน้า เมื่อดังนี้จึงเป็นการสมควรยิ่งที่จะทรงอนุวัตรตามพระราชจรรยาดังเช่นสมเด็จพระบรมชนกาธิราชและสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชได้ทรงประพฤติเป็นทิฏฐานุคติมาก่อนแล้วนั้น ทั้งเป็นการแสดงความเคารพต่อสมเด็จพระบรมชนกาธิราช และสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชด้วยอีกส่วนหนึ่ง...”

พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี เสด็จพระราชดำเนินเลียบมณฑลฝ่ายเหนือ ถือว่าเป็นครั้งแรกพระมหากษัตริย์สยามเสด็จฯ เยือนมณฑลพายัพอย่างเป็นทางการ แสดงให้เห็นถึงความร่วมแรงร่วมใจจากเจ้านายฝ่ายเหนือ ราษฎร กลุ่มชาติพันธุ์ และชาวต่างชาติ เป็นการแสดงให้เห็นว่าพระองค์ทรงเป็นประมุขของราษฎรในมณฑลพายัพในภายหลังได้เป็นส่วนหนึ่งของสยามโดยสมบูรณ์

ปัจจุบันซุ้มประตูชัยทั้งหมดถูกรื้อถอนแล้วเหลือเพียงหลักฐานทางภาพถ่ายทางประวัติศาสตร์และความทรงจำ ที่ร่วมกันสร้างขึ้นเพื่อถวายพระพรและรับเสด็จพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ซึ่งจัดได้อย่างสมพระเกียรติ สร้างความปลาบปลื้มใจแก่ผู้คนทุกหมู่เหล่า นับว่าเป็นพระราชกรณียกิจสำคัญในฐานะพระมหากษัตริย์แห่งพระราชวงศ์จักรีอย่างแท้จริง

เรียบเรียงโดย : นางสาวรัฐธีย์ มูลพนัส, นางสาววรันธร รักยา และนางสาวศตวรรณ ศรีสมบัติ
นักศึกษาสาขาวิชาสารสนเทศศึกษา ภาควิชาบรรณารักษศาสตร์ และสารสนเทศศาสตร์ คณะมนุษยศาสตร์  มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

ควบคุมโดย : นายธีรบูลย์ มิตรมโนชัย นักวิชาการโสตทัศนศึกษาชำนาญการ
หอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก เชียงใหม่ สำนักศิลปากรที่ ๗ เชียงใหม่ กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม

 แหล่งอ้างอิง :

กมล มโนชญากร, รองอำมาตย์ตรี (ผู้รวบรวม).  จดหมายเหตุเสด็จพระราชดำเนินเลียบมณฑลฝ่ายเหนือ พระพุทธศักราช ๒๔๖๙.  พระนคร: โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, ๒๔๗๔. 
         (พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พิมพ์พระราชทานในวันขึ้นปีใหม่ พ.ศ. ๒๔๗๔).

ณัฐพล ใจจริง และศรัญญู เทพสงเคราะห์.  พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวกับแนวพระราชดำริด้านการปกครองท้องถิ่น.  กรุงเทพฯ: สถาบันพระปกเกล้า, ๒๕๕๘.

พิพิธภัณฑ์พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว สถาบันพระปกเกล้า.  ปกประชาฉายาลักษณ์.  กรุงเทพฯ: สถาบันพระปกเกล้า, ๒๕๕๙.

พูนพิศมัย ดิศกุล, หม่อมเจ้า.  สิ่งที่ข้าพเจ้าพบเห็น (รวมเล่ม).  พิมพ์ครั้งที่ ๔.  กรุงเทพฯ : มติชน, ๒๕๕๙.

สถาบันพระปกเกล้า.  สมุดภาพ รัชกาลที่ ๗ เสด็จฯ เลียบมณฑลพายัพ พ.ศ. ๒๔๖๙.  กรุงเทพฯ: สถาบันพระปกเกล้า, ๒๕๖๑.

สถาบันพระปกเกล้า.  เสด็จฯ เลียบหัวเมืองฝ่ายเหนือ และมณฑลพายัพ. [ออนไลน์].  สืบค้นเมื่อ ๒๐ พฤษภาคม ๒๕๖๙,
         จาก: https://www.youtube.com/watch?v=eXugbbna4RU&list=PLz3ADrKTT5i0vjsCnIPrpraHExclR_Odo&index=26

สถาบันพระปกเกล้า.  เสด็จฯ สู่เมืองนครเชียงใหม่. [ออนไลน์].  สืบค้นเมื่อ ๒๐ พฤษภาคม ๒๕๖๙, จาก: https://www.youtube.com/watch?v=LYj2-XNnbJA