พระนารายณ์บรรทมสินธุ์

เทพผู้ให้กำเนิดแห่งต้นน้ำลำโดมใหญ่

ภาพสลักพระนารายณ์บรรทมสินธุ์แห่งลำโดมใหญ่ บ้านแข้ด่อน ตำบลโดมประดิษฐ์ อำเภอน้ำยืน จังหวัดอุบลราชธานี เป็นภาพสะท้อนแนวคิด คติความเชื่อเรื่องจักรวาลและการให้กำเนิดตามคัมภีร์วิษณุปุราณะ แสดงถึงความยิ่งใหญ่แห่งองค์พระนารายณ์หรือพระวิษณุ ด้วยพระองค์คือพรหมันอันเป็นสิ่งสูงสุด ทุกสิ่งทุกอย่าง สถิตอยู่ในรูปของปุรุษะและกาลเวลา พระองค์ทรงเป็นผู้สร้างสรรพสิ่งทั้งปวง บรรทมเหนืออนันตนาคราชหรือเศษนาค ในเกษียรสมุทร มีดอกบัวผุดออกมาจากพระนาภี และมีพระพรหมประทับอยู่เหนือดอกบัวนั้นเพื่อสร้างโลกในลำดับไป มีพระนามที่ได้รับการกล่าวขานว่า “วิษณุอนันตศายิน-ปัทมนาภะ” หรือเรียกโดยทั่วไปว่า พระนารายณ์บรรทมสินธุ์ ในประเทศไทยพบแล้วไม่น้อยกว่า ๑๔ องค์ ปรากฏอยู่ตามทับหลังประดับปราสาทหิน กระจายตัวอยู่มากในภาคอีสานและพบบ้างในภาคกลาง

ภาพสลักนี้มีความพิเศษกว่าภาพอื่น ด้วยสลักไว้ข้างลำน้ำธรรมชาติ คือ ลำโดมใหญ่ที่โขดหินฝั่งทิศตะวันตกใน “วังมน” เวิ้งน้ำขนาดใหญ่ จุดที่ลำห้วยไหไหลลงมาบรรจบรวมตัวกันของลำห้วยขนาดเล็ก ๆ หลายสาย จากลักษณะทางศิลปกรรมโดยรวมสามารถกำหนดอายุได้ในราวปลายพุทธศตวรรษที่ ๑๕-๑๖ สลักขึ้นตามความเชื่อในศาสนาฮินดู สภาพของแหล่งที่ตั้งเหมาะแก่การพักแรมหรืออยู่อาศัยได้ชั่วคราว แสดงถึงความมุ่งหมายที่จะใช้เป็นสถานที่ประกอบพิธีกรรม หรือบวงสรวงบูชา หรืออาจเป็นศาสนสถานอีกรูปแบบหนึ่ง รวมทั้งการเลือกพื้นที่อาจถือได้ว่าเป็นต้นกำเนิดของลำน้ำ ย่อมแสดงให้เห็นถึงความเชื่อเรื่องการให้กำเนิด หรือการสร้างโลกอันบริสุทธิ์ และทุกอย่างก็ไหลลงสู่เบื้องล่าง ก่อเกิดเป็นสรรพสิ่งต่าง ๆ อันเปรียบได้กับการสร้างโลกขององค์พระนารายณ์