ผีปู่แสะย่าแสะ​ กับ​ แหล่งทำ​เหล็ก​ ในมิติของการทับ​ซ้อน​พื้นที่​ทางวัฒนธรรม
จำนวนผู้เข้าชม 123

ผีปู่แสะย่าแสะ​ กับ​ แหล่งทำ​เหล็ก​ ในมิติของการทับ​ซ้อน​พื้นที่​ทางวัฒนธรรม​
**เรียบเรียง​โดย​ นายยอดดนัย​ สุขเกษม​ นัก​โบราณคดี​ปฏิบัติ​การ
#โบราณโลหะวิทยาดินแดนล้านนา
.
- พื้นที่ทางด้านทิศใต้ของดอยสุเทพ​ มีภูเขาศักดิ์​สิทธิ์​นามว่า​ "ดอยคำ"  สันนิษฐาน​ว่ามีความสำคัญมาตั้งแต่ยุค​ก่อนรับพุทธศาสนาเข้ามา ดังสะท้อนผ่านตำนานเรื่องราวที่มีความเกี่ยวข้อง​กับผีบรรพชน​ดั้งเดิมอย่าง "ปู่แสะย่าแสะ"
.
- ตำนานพระธาตุ​ดอยคำ​ ได้กล่าวถึงเรื่องราว​ของปู่แสะย่าแสะ​ ว่าเดิมพื้นที่บริเวณ​นี้เป็นที่อยู่​อาศัยของยักษ์​สามตน​ (ปู่แสะ​ ย่าแสะ​ และบุตร)​ ยังชีพด้วยการกินเนื้อสัตว์​และเนื้อมนุษย์​ ต่อมาเมื่อพระพุทธเจ้า​เสด็จ​มาถึง​ยักษ์​ทั้งสามตนได้ฟังเทศนาจึงเกิดความเลื่อมใส​ พระพุทธองค์​ขอให้เหล่ายักษ์​รักษา​ศีล​ เลิกกินเนื้อมนุษย์​ จนเกิดการต่อรอง​ สุดท้ายจบลงด้วยการไปขออนุญาต​เจ้าผู้ครองนครให้กินควายได้​ปีละ​ 1​ ครั้ง​
.
- จากเรื่องราวข้างต้น​ เป็น​ที่มาของประเพณี​เลี้ยงผีปู่แสะย่าแสะที่มีการกระทำพิธีสืบเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน​ โดยจะมีการสังเวยควายให้แก่ผีปู่แสะย่าแสะ​ในช่วงเดือนมิถุนา​ยน​ของทุกปี ที่บริเวณ​หน่วยพิทักษ์​อุทยาน​แห่งชาติ​ ทป.4​ (แม่เหียะ)​ ตำ​บล​แม่เหียะ อำเภอเมือง​ จังหวัด​เชียงใหม่
.
-  พื้นที่บริเวณ​ดังกล่าวนอกจากจะเป็น​พื้นที่ศักดิ์​สิทธิ์​สำหรับประกอบพิธีกรรมเลี้ยงดงผีปู่แสะ​ย่า​แสะ​แล้ว​ ใต้พื้นดินลงไปยังเป็นพื้นที่ทับซ้อนกับแหล่งถลุงเหล็กโบราณ​ที่มีขนาดค่อนข้างใหญ่​  นับเป็นแหล่งทำเหล็ก​โบราณ​ตั้งอยู่​ใกล้เมืองเชียงใหม่มากที่สุดเท่าที่เคยมีการค้นพบในปัจจุบัน
.
- การศึกษา​โดยสำนัก​ศิลปากร​ที่​ 7​ เชียงใหม่​ ทำให้พบว่าร่องรอยแหล่งถลุงเหล็กโบราณ​แห่งนี้​ ครอบคลุม​พื้นที่ราว​ 15,000 ตารางเมตร​ ปรากฏ​หลักฐาน​เป็นเนินตะกรันจากการถลุงเหล็ก​ (Slag),  ตะกรันจากเตาตีเหล็ก, ท่อเติมอากาศ​ (Tuyere), ก้อนแร่เหล็ก​ (Iron​ Ore)​ และชิ้นส่วนภาชนะดินเผาจากแหล่งเตาล้านนาจำนวนมาก
.
- การวิเคราะห์​หลักฐานทางโบราณคดี​ ทำให้ตั้งข้อสันนิษฐาน​ได้ว่า​ เดิมพื้นที่บริเวณ​นี้น่าจะเป็น​ที่ตั้งของชุมชน​ ที่มีกิจกรรมการถลุงเหล็ก​ด้วยกรรมวิธีทางตรง และมีเตาตีเครื่องมือ​เหล็ก​อยู่​ภายในชุมชน​ นอกจากนี้ยังพบชิ้นส่วน​ภาชนะ​ดินเผา​จากแหล่งเตาบ่อสวก​ แหล่งเตาพาน​ แหล่งเตาสันกำแพง​ และแหล่งเตาเวียงกาหลง​ ปะปนอยู่ในชั้นกิจกรรมการถลุงเหล็ก​ ซึ่งสอดคล้องกับค่าอายุ​ทางวิทยา​ศาสตร์​ (AMS)​ ที่มีอายุกิจกรรม​อยู่ในราว พ.ศ.​ 2080  จึงสามารถสรุปเบื้องต้นได้ว่า​ ชุมชนทำเหล็ก​แห่งนี้น่าจะมีอายุอยู่ในช่วงพุทธศตวรรษ​ที่​ 20​ -​ 21​ ร่วมสมัยกับช่วงราชวงศ์​มังรายปกครอง​เมืองเชียงใหม่
.
- นอกจากนี้หากวิเคราะห์​เปรียบเทียบ​หลักฐาน​จะพบว่าแหล่งถลุง​เหล็ก​ที่แม่เหียะแห่ง​นี้​ มีรูปแบบเตา​ เทคนิค​ และกรรมวิธี​ที่เหมือนกับแหล่งถลุงเหล็ก​โบราณ​แม่โถ​ อำเภอฮอด​ จังหวัด​เชียงใหม่​ ที่มีชนกลุ่มลัวะเป็น​เจ้าของ​ จึงทำให้ตั้งข้อสันนิษฐาน​ได้ว่ากลุ่มชนดั้งเดิมที่เคยตั้งชุมชนถลุง​เหล็กอยู่ในพื้นที่แม่เหียะแห่งนี้น่าจะเป็น​กลุ่มชาวลัวะด้วยเช่นกัน​ ซึ่ง​สอดคล้อง​กับความทรงจำในท้องถิ่นที่ระบุว่าเคยมีชุมชนลัวะตั้งถิ่นฐาน​อยู่​ในพื้นที่​ใกล้เคียง​แถบนี้​ ก่อนที่จะคลี่คลาย​ไป​เป็น​ชุมชน​เมืองดังเช่นปัจจุบัน
.
- ท้ายที่สุด​นี้​ ถึงแม้ปัจจุบัน​จะยังไม่พบหลักฐาน​ที่บ่งชี้ชัด​ว่า​ การจัดพิธีกรรมเลี้ยงดงผีปู่แสะย่าแสะบนพื้นที่ร่องรอยชุมชนถลุง​เหล็ก​โบราณ​จะมีนัยยะที่เกี่ยวข้อง​กันหรือไม่​ แต่อย่างน้อยก็​เป็น​สิ่งที่น่าประหลาด​ใจที่มรดกวัฒนธรรม​ทั้ง​ประเภท​ Tangible​ และ​ Intangible ของ​กลุ่ม​ชนดั้งเดิม​ยังคงอยู่ร่วมกันในพื้นที่ป่าใกล้เมืองแห่งนี้​ คู่เมืองเชียงใหม่​สืบไป